15-8-2007 / Column / Winfried Kuipers : Grenzeloos |
“Het kan verkeren” zei de schrijver Brederode ooit. Ik heb dat in de vakantie met eigen ogen gezien en beleefd. Ik fietste de afgelopen weken naar Tsjechië. Daarbij heb ik twee historische plaatsen bezocht:de Wartburg in Eisenach en het grensgebied van het voormalig Oost- en West-Duitsland.
Allereerst de Wartburg in Eisenach. Eisenach is de plaats waar Luther zijn middelbare schoolopleiding heeft gehad. Het huis waar hij toen verbleef is er nog te bezichtigen: het Lutherhuis. De Wartburg is een grote burcht op een heuvel buiten Eisenach waar hij later heen gevlucht is toen hij door de kerk verbannen werd. In de Wartburg verbleef Luther drie maanden en daar vertaalde hij de bijbel in het Duits. Die kamer is nog te zien. Op die Wartburg is de heilige Elisabeth van Thüringen honderden jaren eerder als kind opgegroeid. Dit jaar is het de 800e geboortedag van Elisabeth en dat wordt in Thüringen groots gevierd. In Eisenach zijn bijna alle kerken evangelisch-luthers. De school heet natuurlijk de Maarten Lutherschool, et cetera. Maar zelfs de protestanten vieren het geboortefeest van Elisabeth en de hele stad hing vol met vlaggen van dit jubileumjaar. In een protestantse kerk en in de Wartburg was de grote tentoonstelling over haar leven. Er waren zelfs relikwieën tentoongesteld. Elisabeth kreeg meer aandacht dan Luther. Protestanten die een heilige gedenken. Het kan verkeren.
Wat dacht Luther over Elisabeth? Luther heeft haar in zijn boeken en geschriften een paar maal genoemd als een voorbeeld van een goed christin. Hij noemt haar natuurlijk geen heilige, maar stelt haar zorg voor armen en zieken en haar toewijding aan God wel ten voorbeeld.
Ik bezocht er een evangelisch-lutherse dienst. De dominee had liturgische kleding aan. De kerk was rijk versierd met beelden, glas-in-lood-ramen, een mooi altaar en alles wat je in een katholieke kerk ziet. De gebeden waren praktisch dezelfde als in onze liturgie zoals het Heer-ontferm-U, het gloria, de geloofsbelijdenis, et cetera. Het kerkbezoek bestond uit een halfvolle kerk met meest grijze hoofden en een enkel gezin. Men zong heel slecht mee. Daarna bezocht ik de enige katholieke kerk in dat Lutherbolwerk. Het was een klein kerkje, zonder heiligenbeelden, zonder glas-in lood, zonder roomse rijkdom. Maar stampvol met heel veel jonge mensen, een jonge priester en pastoraal werkster en er werd uit volle borst meegezongen. Het kan verkeren. Maar wat op mij toch het meeste indruk heeft gemaakt is, dat katholieke en protestante kerk samen het Elisabethjaar vierden. De stad waar eens de reformatie 1500 jaar kerkgeschiedenis op zijn kop zette en de hele westerse wereld verscheurde, daar vieren katholiek en protestant nu samen feest. Rond een heilige. Het kan verkeren.
Welke heiligen zullen er in deze tijd opstaan en de moed hebben, de wijsheid en de macht om de kerken weer te herenigen en daarvoor in de traditie te veranderen wat nodig is? Kan er na 2000 jaar nog eens zo’n grote ommezwaai in de kerkgeschiedenis komen zoals na 1500 jaar, toen de reformatie ontstond? Maar nu om de kerken weer te herenigen?
De tweede ervaring en de tweede historische plaats betreffen een hereniging, en wel de hereniging van de twee Duitslanden.
In het dorpje Bareuth bezocht ik een grensmuseum. Hier stond nog een stukje van het ijzeren gordijn. Compleet met wachttorens, prikkeldraad, stroomdraad, een betonnen muur, hondenhokken en zoeklichten. Bareuth was een soort Berlijn. Door dat dorp stroomt een beekje dat altijd de grens was tussen twee gebieden: Thüringen en Beieren. Omdat Beieren onder Amerikaans toezicht kwam en Thüringen onder Russisch toezicht werd de stad in tweeën gespleten. Er was geen grenspost. Mensen uit het oostelijk deel van het dorp moesten een maand van tevoren een visum aanvragen en een lange rondreis maken per bus en trein om familieleden aan de andere kant van het dorp te bezoeken. De communisten waren bang dat hun medeburgers naar het verderfelijke criminele westen zouden vluchten en dat moest dus met alle mogelijke middelen voorkomen worden. Als het communisme zoveel beter was dan het vrije westen, waarom zouden de mensen hier dan heen willen vluchten? Er zat iets heel onlogisch in hun systeem.
In 1989 kwam de fluwelen revolutie. In Bareuth werd op die koude winteravond een opening in het ijzeren gordijn gemaakt en de bewoners vielen elkaar om de hals. Een muziekkorps verwelkomde de oostdorpelingen. Twee oude mannen die in de jeugd met elkaar bevriend waren geweest zagen elkaar na 40 jaar weer terug en lieten zich samen fotograferen.
Waar haalde Hitler het recht vandaan om soevereine democratische staten binnen te vallen en te onderwerpen? Wat bezielde de communisten om landen zoals Tsjechië na de oorlog nog eens 45 jaar lang te onderwerpen? Ik sprak in Tsjechië een oude man die ooit in de stad Decin gewoond had, maar na de oorlog door de communisten met drie miljoen andere Sudeten Duitsers het land uit gezet was. Hij kwam nog eens kijken in de stad waar hij opgegroeid was maar waar na de oorlog geen plaats meer voor hem was. Hij heeft er zijn leven lang onder geleden.
Alle grote politieke machten zijn vroeg of laat weer verdwenen. Met onderdrukking zal men nooit een heilsstaat en een stabiele vrede kunnen realiseren. Dat overwoog ik allemaal tijdens mijn fietstocht.
Bij de Tjechische grens moest ik nog mijn paspoort laten zien en geld omwisselen van euro’s naar kronen. Maar de grens tussen Oost- en West-Duitsland is verdwenen. Behalve het genoemde museum herinnert niets meer aan het ijzeren gordijn. De grens tussen Duitsland en Nederland kun je zonder te stoppen passeren. Alleen aan de borden langs de weg zie je dat je in een ander land komt. Wat is in 20 jaar tijd de wereld toch veranderd. Waar mensen 60 jaar geleden nog als vijanden tegenover elkaar stonden en elkaar doodschoten als men een grens passeerde, staan hotel- en pensionhouders nu gastvrij voor buitenlanders klaar en bieden heerlijke maaltijden en een bed aan. Het kan verkeren.
Overal in Europa kom je in de vakantietijd Nederlanders tegen: op de wegen, op campings, in hotels. Geen Belgen, Denen, Fransen of Engelsen. Maar Nederlanders zitten overal. Nederlanders zijn grenzeloze reizigers. En overal worden we gastvrij ontvangen. Overal staan de mensen voor ons klaar van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Dat heb ik in mijn vakantie ervaren.
Maar hoe gastvrij zijn wij tegenover buitenlanders uit Afrikaanse, Zuid-Amerikaanse of Aziatische landen? Zijn wij dienstbaar aan reizigers uit andere landen? Laten wij ook grenzeloos gastvrij worden.
Winfried Kuipers, internetpastoor
