In de praktijk is de gemiddelde kerkganger bij een uitvaart zo van de Kerk vervreemd dat het beter is geen Eucharistie meer te vieren, vindt pastoor Hans Vernooij uit het Limburgse Sibbe. “Je kunt niet meer van gelovigen spreken; het zijn aanwezigen.”

Je staat er niet bij stil, maar menig priester ervaart bij uitvaarten een heel eigen vorm van rouw: dat het overgrote deel van de communicanten de kerk zelden tot nooit van binnen ziet. Waar sommige pastoors tot terughoudendheid manen leidt dit niet zelden tot wrevel en onbegrip.

"In de Eucharistie vieren wij Jezus' dood en verrijzenis en vieren wij ook het geloof dat ook wij ooit zullen verrijzen. Als dat wezenlijke in de uitvaart niet meer tot zijn recht komt, kunnen wij maar beter geen Eucharistie meer vieren. Wij moeten een soort vastentijd invoeren totdat we weer op de juiste diepte komen." Aan het woord is Hans Vernooij (54), pastoor van enkele parochies in Zuid-Limburg en priester in twee in oprichting zijnde parochieclusterverbanden. 'Zelfs' in het katholieke zuiden, weet hij na een ruime twintig jaar pastorale ervaring, is de geloofspraxis om te huilen.

"Er moet echt iets veranderen. Het is geen vijf voor twaalf, maar tien over twaalf, hartstikke nacht. Je kunt bij de doorsnee uitvaart allang niet meer spreken van gelovigen. De meeste mensen zijn gewoon aanwezigen, óók hier in Zuid-Limburg. Onder hen velen uit andere denominaties en buitenkerkelijken. Zij komen niet voor de Eucharistie. Of voor God. Zij komen om hun respect en medeleven te betuigen aan de overledene en diens nabestaanden.

Op zich is dat heel nobel en moeten wij dat respecteren. Maar iets van Verrijzenis vieren is er niet bij, enkelingen daargelaten. Dus moeten wij ook de Eucharistie respecteren en aanvaarden dat er een te grote kloof gaapt tussen wat zij betekent en de aanwezigen die geen flauwe notie hebben waar het over gaat."

"Voor alle duidelijkheid: de Kerk nodigt iedereen uit die afscheid wil nemen van deze dierbare overledene. Maar dan dient zij ook in die veelvormige situatie, die zich zeer onderscheidt van de doorsnee zondagse Eucharistie, tot een zinvol verstaan te komen.

En als wij samen afscheid willen nemen, moeten wij ook samen tot een zinvol verstaan komen. Mensen moeten zich direct aangesproken voelen. We willen tot een Godsontmoeting komen, niet alleen voor de overledene.

De Kerk beschouwt niemand van de aanwezigen als een opponent van het sacrament dat ter nuttiging wordt aangeboden, maar eerder als een 'participant in spe'. Men is uiteraard wel genodigd tot de tafel van het Woord."

Rauwe realiteit
"Als mensen de kerk uitkomen, moeten zij een stukje rijker zijn geworden. Dat kan, met de juist gekozen woorden. Maar deze mensen zijn nog lang niet toe aan Eucharistie vieren." Het standpunt van de Sibbense zielenherder is niet van vandaag of gisteren. Het is met de jaren gegroeid door de confrontatie met de rauwe realiteit waarmee iedere parochiepriester te maken krijgt: dat in de praktijk zelfs de gemiddelde kerkganger nauwelijks meer een 'katholieke gelovige' genoemd kan worden. Vernooij wijdde er in 2004 zijn eindscriptie van de postacademische opleiding Master Geestelijke Leiding aan die hij aan de Theologische Faculteit Tilburg volgde. Waar de 'missing link' zit? De zielenherder peinst over de verwoording. Nu moet toch echt zijn enthousiast kwispelende hondje terug naar de keuken. Dat valt niet mee, want het pluizige beestje schiet als een stuiterbal door de kamer.

Troost
"De meeste mensen zien de Eucharistie slechts als uitdrukking van onderlinge verbondenheid en troost van het moment. Dat is het natuurlijk óók. En vandaar dat zij niet begrijpen dat niet iedereen zomaar ter Communie kan gaan. Maar dat aspect van verbondenheid en troost is maar een klein stukje van het hele mysterie.

De Eucharistie vraagt van ons, of wij met het hoogste wat we hebben, onze vrije wil, en tegelijk met heel onze broosheid 'ja' willen zeggen tegen Jezus Christus en zijn verlossend en verzoenend lijden. Hij geeft zich aan jou en vraagt je dat jij je aan Hem toevertrouwt. Dat betekent ook dat je samen met Hem het 'credo' bidt en beaamt. Met andere woorden: zonder dat je weet hebt van de geloofsinhoud en de wil dienovereenkomstig te leven, kan er van het aanvaarden van het Offer van Jezus geen sprake zijn."

Meer speelruimte
"De betekenis van de uitvaart is nu niet meer het samen uitgeleide doen met het samen vieren van het geloof in de Verrijzenis, dwars door alle verdriet heen. De betekenis nu is veel meer: dat we overeenkomstig het geloof van de overledene, hem of haar aan God en het lichaam aan de aarde toevertrouwen en dat wij voor elkaar bidden.

Zonder Eucharistieviering heb je ook meer speelruimte om in te spelen op de nabestaanden en aanwezigen. Maar het blijft natuurlijk wel zo dat wanneer de Kerk gevraagd wordt een uitvaart te verzorgen, dat ook wordt gedaan binnen de kaders die zij daarvoor heeft gesteld. De laatste instructie van Johannes Paulus II, 'Redemptionis Sacramentum', gaat daar uitdrukkelijk op in. Maar daarbinnen wil ik hen graag tegemoetkomen en hen aanspreken op dat individuele geloofsverstaan, hoe beperkt ook.

Je moet je er als pastor voor hoeden dat je daarbij niet de emotionele toer opgaat. Het centrale punt is en blijft dat we Jezus moeten verkondigen en zijn verrijzenis. De Kerk viert niet de vertwijfeling! Zij moet, op fijnzinnige, stijlvolle en authentieke wijze getuigen van de aloude hoop op de Verrijzenis, op het leven dat komen gaat.

Daarom zouden de bisschoppen er volgens mij goed aan doen uitvaarten voortaan los te koppelen van de Eucharistie. Dat is ook minder belastend voor de steeds kleiner wordende groep priesters. Bovendien vermijd je daarmee ook een groot deel van de spanningen rond de uitvaart. Mensen begrijpen vaak absoluut niet waarom de Eucharistie aan bepaalde formules gebonden is. Zij willen de overledene 'vieren', om het zo maar te zeggen.

Met een dienst van Woord en Gebed heb je meer speelruimte om een brug te slaan tussen het hier-en-nu beleven van de aanwezigen en de verrijzenis. Eucharistie ligt volkomen buiten hun bevattingsvermogen. En juist omdat ik respect heb voor ieder van de aanwezigen en omdat allen door de Heer geroepen worden, voel ik mij geroepen voor ieder van hen middelaar van Gods heil te zijn. Vandaar mijn pleidooi."

Katholiek Nieuwsblad / Jan Peeters

van	reactie
Joost	De spijker op zijn kop. Ik mis wel een beschouwing over de rol van de avondwake