18-7-2007 / Column / Frank Bosman: Benedictus bereidt pad tot eenheid met orthodoxie |
Binnen vier dagen tijd heeft het Vaticaan twee documenten gepubliceerd: één over de Tridentijnse ritus en één over de verhouding tussen de katholieke kerk en de andere christelijke kerken. Op het eerste gezicht lijken ze niets met elkaar te maken te hebben, maar schijn bedriegt. Benedictus XVI effent met deze twee documenten de weg tot eenheid met de Orthodoxe kerken. En hiervoor heeft de paus beide documenten nodig.
Summorum Pontificium
Op 7 juli publiceerde de paus een motu proprio onder de titel ‘Summorum Pontificium’. Het geeft de katholieken wereldwijd de expliciete mogelijkheid om de eucharistie te vieren volgens de oude ritus van het Concilie van Trente (einde 1563). Veel behoudende katholieken vinden deze liturgie-met-de-rug-naar-het-volk, zoals ze bekend staat, ‘mystieker’ en ‘goddelijker’ dan die van na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Maar wat er nu feitelijk veranderd met Summorum Pontificium? Voorheen kon de oude ritus ook worden gevierd. De voorwaarden waaronder zijn weliswaar iets versoepeld, maar als geheel beschouwd nog aardig in omvang. Veel is er dus niet veranderd. Waarom dan toch dit document? Alleen om de schismatieke traditionalisten van de Pius X Priesterbroederschap en hun sympathisanten tegemoet te komen, of is er meer aan de hand?
Communio
Ook het vier dagen daarna gepubliceerde document Ad catholicam profundius over de kerk zelf zegt eigenlijk niets nieuws, alle consternatie in media- en kerkland ten spijt. Het document van de Congregatie van de Geloofsleer geeft antwoord op enkele vragen die kennelijk leven binnen de kerk over haar zelfbeeld. Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie werd een nieuw begrip geïntroduceerd over zichzelf als kerk te kunnen spreken: ‘communio’. Dit lastig te vertalen begrip betekent zo iets als ‘de kerk als levende gemeenschap’. Hoewel niet het enige ecclesiologische begrip, werd ‘communio’ in de tijd na het Concilie het nieuwe, centrale begrip voor het kerkelijk zelfbeeld. De buitengewone bisschoppensynode van 1985 leert dat “de communio ecclesiologisch de centrale en fundamentele gedachte is van de concilieteksten.”
Subsistit
‘Communio’ is – nogmaals – een lastig begrip. Meer progressieve theologen zagen in dit begrip een theologische opening om het oecumenische en interreligieuze gesprek op gang te brengen en te houden. Denk aan theologen als Edward Schillebeeckx en Hans Küng, maar ook aan de Duitse curiekardinaal Walter Kasper. Deze naar buiten gekeerde beweging stuitte al snel op tegenstand. In 1992 kwam er een kerkelijk schrijven van de Congregatie van de Geloofsleer, waar de huidige paus Benedictus XVI toen de scepter zwaaide, aan de bisschoppen over juist dit onderwerp getiteld Communionis Notio. Hierin wordt het befaamde ‘subsistit’ uit de concilieteksten van Vaticanum II in één bepaalde richting geïnterpreteerd: de ware kerk van Christus valt niet samen met de katholieke kerk (tot zover is iedereen het eens), maar de katholieke kerk is wel de ware kerk. Het document van 10 juli j.l. doet eigenlijk niets anders dan deze restauratieve beweging, die onder Ratzinger in de jaren negetig al was ingezet, voortzetten. Wederom, niets nieuws dus.
Ad Catholicam Profundis
Maar waarom dan toch twee documenten publiceren waar niets nieuws in staat? De timing is essentieel om dit te begrijpen. Beide documenten zijn binnen één week na elkaar gepubliceerd. Ad catholicam profundius zet de protestantse kerken aan de rand van hun katholieke spectrum: net geen kerken. Maar tegelijkertijd zet het de Orthodoxe kerken juist in het volle licht van de Catholica. Daar is immers – in tegenstelling tot in de protestantse kerken – wel sprake van een apostolische opvolging (zeg maar: paus en bisschoppenstructuur) en van sacramenten in katholieke zin. Het document zet dus de deur naar de Orthodoxe kerken wagenwijd open.
Meerdere rites in één kerk
De gastvrijheid van het Vaticaan ten aanzien van de Oosters-Orthodoxe kerken was al ingezet tijdens het pontificaat van Benedictus zeer gewaardeerde voorganger, Johannes Paulus II. Meer dan eens bezochten paus en patriarchen elkaar. Nu erkent Rome wederom de positie van de Oosterse kerken. Het document Summorum Pontifium doet gek genoeg hetzelfde, zonder ook maar één keer expliciet naar het Oosten te wijzen. Het document geeft namelijk expliciet aan dat er binnen één katholieke kerk twee verschillende rites kunnen worden gevierd: de Tridentijnse en de Vaticaanse. Daarmee wordt de ruimte geschapen voor nog een derde ritus binnen één kerk, de Oosters-Orthodoxe. Hiermee sluit het document aan bij de praktijk sinds 1700. Toen unieerden de Grieks-katholieken zich met Rome met behoud van hun eigen ritus en patriarch.
Benedictus' pontificale agenda
Met deze twee documenten over ritus en kerkelijk zelfbeeld zet Benedictus de deur naar de Oosterse kerken wagenwijd open. Hij is bezig de voorwaarden te scheppen. Zoals Johannes Paulus II in 1980 al zei: “Wij kunnen als katholieken niet met één long ademen: wij hebben twee longen nodig, een oosterse en een westerse long.” Dat is de grote missie die Benedictus zichzelf heeft gesteld voor zijn pontificaat: het eeuwenoude schisma opheffen. Zijn eerste encycliek Deus Caritas Est was een liefdevolle afleidingsmanoeuvre. Met deze twee documenten, hoe klein en onbetekenend ze ook mogen lijken, begint het echte pontificaat van paus Benedictus XVI.
Reacties
De indruk dat het hier gaat om twee handreikingen aan de Orthodoxie wordt nog versterkt door de reactie op De Catholica Profundis. Veel protestanten reageren - begrijpelijk - ontsteld , maar uit Oosters-Orthodoxe hoek klinken positieve geluiden. De Russische-Orthodoxe kerkleider metropoliet Kyrill merkte op: "Het is een eerlijke verklaring. Zij is veel beter dan de zogenoemde kerkelijke diplomatie." Het toont aan"hoe dichtbij en hoe ver we van elkaar staan. Dat is een voorwaarde voor een eerlijke dialoog''.
Lees verder:
