Patriarchen
De term patriarch is van oorsprong een Griekse term, die in het christelijk tijdperk het hoofd aanduidt van een groot kerkelijk gebied, een kerkelijk rechtsterritorium, patriarchaat genoemd.
paus Benedictus XVI en patriarch van Constantinopel, 2006
Vroegchristelijke patriarchaten
In de kerk van de oudheid was ‘Patriarch’ de titel van bisschoppen met gezag over een aantal andere bisschoppen. Hun ‘zetel’ besloeg een groot gebied; ze hadden daarin uitgebreide volmachten. Er waren drie patriarchaten:
Deze drie steden waren de drie grote metropolen van die tijd.
Het tweede oecumenische concilie, dat in 381 in Constantinopel werd gehouden, creëerde Constantinopel als patriarchaat, met kerkelijk gezag over het grootste deel van het Byzantijnse rijk. Het vierde oecumenisch concilie van 451 in Chalcedon verleende aan Jeruzalem deze titel. Het begrip oecumene had daarbij de betekenis van ‘de gehele bewoonde wereld’. De vijf patriarchaten werden burgerrechterlijk door Justinianus (Byzantijns keizer van 527-565) gesanctioneerd.
Tot de kerk van het Westen behoorden de gebieden ten westen van de Balkan en van Cyrene in Noordoost-Lybië. De bisschop van Rome wordt als de opvolger van Petrus beschouwd; de patriarch van Constantinopel als de opvolger van Andreas, de broer van Petrus. De kerk van het Oosten omvatte de overige christelijke gebieden.
De Oosters-Orthodoxe Kerken
Al in de vroege eeuwen van het christendom waren er in de jonge kerk disputen over geloofskwesties. Maar de scheuring tussen de westerse (Romeinse) en oosterse (Byzantijnse) kerkgebieden begon pas in de vijfde eeuw en werd praktisch definitief in de negende eeuw. De Griekse theoloog en patriarch Photius betwistte toen, met steun van de Byzantijnse keizer, het gezag van de paus. In 1054 veroordeelde
paus Leo IX de patriarch van Constantinopel. Deze reageerde met dezelfde actie. Het zogenaamde Oosters Schisma, ook wel het
Grote Schisma genoemd,
was een feit.
De kerk van het oosten heet daarna officieel ‘Orthodoxe, Katholieke en Apostolische Kerk’. De ‘Oecumenisch Patriarch’, met zetel in Constantinopel, is de eerste in rang onder de orthodoxe kerkleiders. De kerken aanvaarden de leer die in de eerste zeven oecumenische concilies werd vastgesteld, en verwerpen het gezag van de bisschop van Rome (de paus). Dit laatste is het belangrijkste geschilpunt tussen de oosters-orthodoxen en rooms-katholieken.
Byzantijns-orthodoxe tradities
De Oosters-orthodoxe kerken kunnen onderverdeeld worden in twee groepen: de Byzantijns-orthodoxe traditie en de Oriëntaals-orthodoxe. Eerstgenoemde kwam tot stand in Constantinopel, het antieke Byzantium. De kerken van deze traditie bevinden zich vooral in Griekenland, het Midden-Oosten, Oost-Europa en Rusland. Ze zijn georganiseerd volgens patriarchaten. Sommige nationale kerken zijn niet erkend als patriarchaat, maar hebben wel een eigen zelfstandigheid en worden geleid door een metropoliet of aartsbisschop. Deze kerken worden autocephaal genoemd, hetgeen betekent dat ze over een eigen hoofd beschikken.
Momenteel zijn er daarvan veertien, waarvan negen de status van patriarchaat hebben, te weten de vier oudste oosterse patriarchaten:
-
Constantinopel
-
Alexandrië
-
Antiochië
-
Jeruzalem
en vijf patriarchaten die in latere tijd in het leven zijn geroepen of nationale kerken aan wie zelfstandigheid werd toegekend:
Binnen de Byzantijns-orthodoxe traditie is er tenslotte nog een vijftal kerken die autonoom zijn met een relatieve zelfstandigheid binnen het groter geheel van autocephale kerken, te weten:
-
Sinaï (Jeruzalem)
-
Finland (Constantinopel)
-
Japan (Moskou)
-
China (Moskou)
-
Estland (Constantinopel)
De kwestie van de erkenning van autocephalie en/of autonomie is soms een moeilijk proces, zoals in het geval van de Oekraïense Kerk of de Orthodoxe Kerk van Amerika.
Oriëntaals-orthodoxe tradities
De oriëntaals-orthodoxe kerken zijn onafhankelijk. Onderling verschillen ze in theologie. Het gaat om de volgende kerken:
-
De Koptisch-orthodoxe Kerk
-
De Syrisch-orthodoxe Kerk (inclusief de Malankaars Syrisch orthodoxe Kerk)
-
De Armeens-apostolische Kerk
-
De Ethiopisch-orthodoxe en Eritrees-orthodoxe kerken
-
De Malankaars-orthodoxe Syrische Kerk
-
De Assyrische Kerk van het Oosten
De Oosters-Katholieke Kerken en patriarchaten
De Oosterse kerken die teruggekeerd zijn naar gemeenschap met Rome en het gezag van de paus aanvaarden, worden Oosters-Katholieke of geünieerde kerken genoemd. Ook spreekt men wel van Uniaten. Het blijven echter oosterse christenen, dat wil zeggen: binnen de Rooms-Katholieke Kerk behouden zij een eigen zelfstandigheid, hun oosterse kerkelijke structuur en liturgie.
Na de kruistochten (1096-1291), die het belangrijkste obstakel voor verzoening tussen oost en west zijn geweest, werden door de Rooms-Katholieke Kerk de door het schisma afgescheurde oosterse patriarchaten als Latijnse patriarchaten (met Latijnse riten) opgericht, met name de vroeg-christelijke patriarchaten Constantinopel, Antiochië, Alexandrië en Jeruzalem. Alleen de patriarch van Jeruzalem kreeg (in 1847) een reële bevoegdheid, de drie anderen waren louter titulair-patriarchaten en zijn in 1964 opgeheven.
Thans is er een zestal zetels met oosterse riten en volle patriarchale macht. Het zijn:
-
de patriarchaten van Alexandrië (Koptische ritus)
-
Antiochië (drie: Syrische, Melchitische en Maronitische riten)
-
Babylon (Chaldeeuwse ritus)
-
Cilicië (Armeense ritus).
De patriarchen hebben hun residenties gewoonlijk niet in de plaats van hun zetel. Verdeeld naar riten kunnen de geünieerde kerken als volgt worden weergegeven:
Zestien katholieke kerken van de Byzantijnse traditie: verschillende autonome kerken, vaak aangeduid als Grieks-katholiek
-
Drie kerken van de Antiocheense ritus (Maronitisch, Syrisch-katholiek en Syro-Malankaars)
-
Twee van de Chaldeeuwse ritus (Chaldeeuwse en Syro-Malabaarse kerken)
-
Twee kerken van de Armeense ritus
-
Twee kerken van de Alexandrijnse ritus (Koptisch-katholiek en Ehtiopisch-katholiek)
Tot slot: de titel Patriarch, uitsluitend als eretitel, werd verleend aan vier prelaten: de aartsbisschop van Goa (patriarch van de Oost-Indische gebieden), de aartsbisschop van Lissabon, de aartsbisschop van Venetië en de patriarch van de West-Indische gebieden.
En: in 2006 heeft paus Benedictus XVI één van zijn negen titels, namelijk Patriarch van het Westen, opgegeven. Met deze titel zou hij onterecht de universele juridictie over de gehele christenheid claimen.
