De Oosters-Orthodoxe Kerk
Het Grote Schisma (1054)
Via gezamenlijke concilies (bijeenkomsten) werden in de vroege kerk geloofsbelijdenissen vastgelegd en ook het 'beleid' van de kerk. In de eeuwen die volgen groeit het westelijke en oostelijke deel van de katholieke kerk uiteen. In het Oosten wordt Jezus vooral devotioneel en mystiek benadert. In de westerse kerk gaat het vooral om theologische verhandelingen over zonde, verlossing en de verrijzenis. In 1054 leidt het verschil van inzicht in de rol van de heilige Geest tot een scheiding. Dit wordt wel het Grote Schisma genoemd. In de RK Kerk gaat de heilige Geest uit van God en Jezus. In de oosterse kerken gaat de heilige Geest uit van de Vader, via de Zoon. Andere strijdpunten is het celibaat (oosterse kerken kent priesterhuwelijken, en het celibaat geldt alleen voor bisschoppen; de katholieke kerk kent geen priesterhuwelijken). In 1054 excommuniceert (dat wil zeggen: wordt uit de gemeenschap gezet) paus Leo IX de patriarch van Constantinopel. De patriarch reageert met dezelfde actie. Hoewel in 1965 de excommunicaties werden opgeheven, zijn de kerken nog volledig gescheiden. De westerse kerk, dat haar zetel in Rome had, gaat verder als Rooms-Katholiek. De oosterse kerk behoudt de benaming orthodox en gaat verder als Oosters-Orthodoxe kerk.
Afscheiding Armeense en Koptische Kerk
Het jaar 1054 kwam niet plotseling op. Ten tijde van keizer Constantijn was de stad Byzantium (het huidige Istanbul) het centrum van politiek, cultuur, macht en religie, na Rome. De stad was hoofdstad van het oosterse rijk en dientengevolge was de aartsbisschop van Constantinopel de belangrijkste geestelijke. Je zou zeggen dat de geestelijke leiders in Jeruzalem, Antiochië of Alexandrië die eer ten deel vielen, maar Constantinopel was op dat moment de enige christelijke geregeerde stad van de vier. Het Romeinse Rijk is dan al officieel gesplitst in een westelijk deel en een oostelijk deel. Het oosten was het Oost-Romeinse Rijk, ofwel Byzantium. In Constantinopel wordt het Hagia Sophia, ofwel 'Heilige Wijsheid', gebouwd. De naam 'Heilige Wijsheid' was niet ongebruikelijk voor kerken in de Europese delen die onder het Byzantijnse rijk vielen. De bouw startte in 523 onder Constantijn de Grote en werd in 360 door zijn zoon Constantius voltooid. Een eeuw later brandt de kerk volledig af tijdens de Nika-opstand, nadat de patriarch Johannes Chrystostomos werd verbrand. Nadien geeft keizer Justianus (532-537) aan de ontwerpen Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete de opdracht de Hagia Sophia te bouwen zoals we die nu kennen. De kerk is nog steeds één van de grootste ter wereld.
In 451 wordt het concilie van Chalcedon gehouden. De vergadering bespreekt de leer van de goddelijke Drie-eenheid en de twee-naturenleer (God en mens tegelijkertijd) van Jezus Christus. Het monofytisme, de leer dat Jezus niet echt mens is geweest, wordt verworpen. Een andere uitkomst is dat de positie van de hoogste geestelijke van Constantinopel, de patriarch, wordt versterkt ten opzichte van de paus in Rome. De Armeense en Koptische tradities willen alleen uitgaan van de ongedeelde kerk en besluiten als eigen 'oud-orthodoxe' kerk verder te gaan. De Armeense, of Gregoriaanse Kerk, wordt een autonome kerk in Armenië en op de Kaukasus onder een eigen patriarch. De Kopten, afstammelingen uit Egypte, en met als waarschijnlijke stichting de evangelist Marcus, gaat in Egypte als oud-orthodoxe kerk verder.
Oosters-Orthodoxe geloof
Orthodox komt van de Griekse woorden 'orthos' en 'doxa' met als betekenis respectievelijk 'recht' en 'leer' of 'opvatting'. Gelovigen die zich orthodox noemen (of dat dat nu oosters-orthodox, orthodoxe joden, of orthodoxe gereformeerden zijn), vinden zich 'recht in de leer', of 'op de juiste wijze eer brengend'. De Oosters-Orthodoxe Kerk, omdat de regio als bron van het christendom geldt, vindt zich de bewaarder van de traditie van het geloof in Jezus.
De liturgie van de Oosters-orthodoxe traditie vindt haar voorbeeld in de liturgie van Jacobus. Van deze liturgie wordt verondersteld dat zij teruggaat tot de riten van de apostelen in Jeruzalem. Orthodoxe christenen geloven dat de mens geschapen is naar het beeld en de gelijkenis van God.
Bronnen van het geloof zijn de Heilige Traditie, met de bijbel als zeer belangrijke uiting, de liturgie of eredienst, het gebed, de zeven concilies, de geloofsbelijdenis, iconen en de geschriften van de kerkvaders.
Liturgie
De Goddelijke of Heilige Liturgie is de belangrijkste vorm van Orthodoxe liturgie. Centraal staat het aanbidden en loven van de heilige Drieëenheid (Vader, Zoon en heilige Geest) en het ontvangen van de Eucharistie of heilige Communie (de heilige Gaven van brood en wijn als Lichaam en Bloed van Jezus. Net als de RK Kerk kent de Oosters-Orthodoxe kerk zeven sacramenten: de doop, de eucharistie, de biecht, het huwelijk, de priesterwijding, de ziekenzalving en de Myronzalving, wat overeenkomt met het vormsel in de RK kerk.
Zeven concilies
De overlevering en riten van de kerk liggen vast in de uitkomsten van de eerste vroegchristelijke concilies: twee van Nicea (325 en 787), drie van Constantinopel (381, 553 en 680), één van Efese (431), en één van Chalcedon (451).
Iconen
In de oosterse of Byzantijnse riten heeft het icoon een centrale plaats, vanuit de verering voor het beeld van God en de heiligen. Een icoon (eikoon = afbeelding) is een afbeelding die de afgebeeldene tegenwoordig stelt. Behalve God de Vader kunnen portretten van Jezus, Maria, een heilige of een bijbelse gebeurtenis worden afgebeeld. De heilige is daadwerkelijk aanwezig via de icoon. Het brengt de heilige bij de menselijke ziel. Een icoon kan pas echt in deze functie werken als ze gewijd is. Hierdoor is het icoon niet langer het kunstwerk van de maker, maar het werk van Gods genade.
Ikonen lijken in strijd met het tweede gebod (het maken van beelden van God). In de oosterse traditie wordt echter vastgehouden aan één de uitkomsten van het tweede Concilie dat in Nicea werd gehouden, nl. dat Christus, Gods Zoon, mag worden afgebeeld.
In de riten kreeg de icoon een belangrijkere plaats in de geloofsgemeenschap. Een icoon boven de voordeur van een huis kan tegenspoed voorkomen. Op reis kan een klein reisicoontje worden meegenomen voor bescherming. In de kerk kan een icoon in een processie worden rondgedragen. Er zijn verhalen over iconen die niet door mensenhanden zijn gemaakt, de archeiropoiiet.
De iconostase is een scherm dat het altaar en het priesterkoor in een orthodoxe kerk afscheidt van de rest van het gebouw. Het scherm, vergelijkbaar met het vroegere westerse altaarhek, werd voorzien van iconen. Aanvankelijk was de iconostase niet veel hoger dan een hek, maar allengs werd hij hoger gemaakt. In de 15e eeuw is de iconostase zo groot dat het altaar helemaal wordt afgeschermd.
Bij het ophangen van iconen kan een bepaalde volgorde worden aangehouden. Aan weerszijden van de koninklijke deuren hangen iconen van Jezus en Maria. De 'koninklijke deuren' in het midden van de iconostase blijven gesloten, met uitzondering van de meest plechtige momenten in een eredienst: de eucharistie.
Scholen van iconenschilders maakten de iconen tot een verheven vorm van kunst. Bekende scholen zijn die van Constantinopel, Ohrid in Macedonië, Athos volgens de Byzantijnse traditie en Kiev, Novgorod en de Moskouse School volgens de Russische traditie. Bekende icoonschilders uit die traditie zijn Feofan Grek, Andrej Roebljov en Semjon Oesjakov.
Veelvoorkomende beeldmotieven zijn gebeurtenissen in het leven van Christus, Christus als zelfstandige figuur (zoals Christus Pantokrator), de Drievuldigheid, Maria, de moede Gods (Hodrigitria-groep, Moeder Gods Paraklesis, Moeder Gods Orante), aartsengelen, engelbewaarders, heiligen (in het bijzonder Sint Nicolaas). De iconen worden gebruikt voor verering, niet voor aanbidding: alleen God wordt aanbeden.
Kerkvaders
Zoals onder andere Augustinus en Ambrosius belangrijke kerkvaders zijn voor de RK Kerk, zo kent de Oosters-Orthodoxe Kerk deze ook. Belangrijke kerkvaders zijn Athanasius, Basilius de Grote, Johannes Chrysostomus en Gregorius van Nazianze.
Kerkelijk jaar
Het kerkelijk jaar is afwijkend aan die van de RK Kerk. De afgescheide Armeense en Koptische kerk gebruiken de Juliaanse kalender. Hierdoor valt Kerstmis en Pasen bijvoorbeeld op andere data. De Oosters-Orthodoxe kerken gebruiken de Juliaanse kalender voor de tijd van Pasen (de Grote Week en vervolgens de Lichte Week).
Kerkelijke structuur
De Oosters-Orthodoxe kerk wordt niet centraal geleid en kent een episcopale structuur. Hoogste autoriteit is de patriarch, met vervolgens (aarts)bisschoppen. Alle bisschoppen zijn gelijk, maar de patriarch van Constantinopel is de morele primus inter pares. Per nationaliteit is een eigen orthodoxe kerk. Zo zijn de Russisch-Orthodoxe kerk (veruit de grootste, zeker sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie), de Servisch-Orthodoxe kerk, de Roemeens-Orthodoxe kerk en de Grieks-Orthodoxe kerk wel de meest bekende. Andere orthodoxe kerken vind je in Slavische landen als Polen, Bulgarije en Albanië, en in Armenië, Georgië, Syrië, Finland, Egypte (Koptische kerk) Eritrea, Ethiopië en Italië.
Orthodoxe kerk in Nederland
Door het huwelijk van Anna Palowna met koning Willem II in 1816 komt de Orthodoxe kerk in Nederland. Voor haar werd in Den Haag een Orthodoxe kapel ingericht. Uit deze kapel is de oudste Orthodoxe parochie in Nederland voortgekomen. In de afgelopen eeuw is de orthodoxie in Nederland gegroeid tot meer dan veertig parochies en kloosters. De Russisch-Orthodoxe Kerk in Nederland wordt geleid door aartbisschop Simon (Vladimir Ichounine).
