Hussieten

In de Renaissance wordt Europa welvarender door technologische vooruitgang en groei van de (internationale) handel. Door de centrale rol van de Rooms-Katholieke kerk, deelt zij in grote mate mee in de groeiende rijkdom. Er zit ook een keerzijde aan: machtsmisbruik, decadentie en corruptie vallen ten deel aan de kerkvorsten.

Een van de eerste reacties komt uit Bohemen, tegenwoordig in Tsjechië gelegen. Jan Hus wordt aangetrokken tot de kerk. Als hij in Praag aan de Karelsuniversiteit als predikant studeert, komt hij meer en meer in aanraking met de misstanden in de kerk. Hus bestrijdt steeds openlijker de handel in aflaten, de kerkelijke hiërarchie en de decadentie. Hij krijgt veel bijval doordat hij in de volkstaal predikt, aandringt dat iedereen zelf kennis van de bijbel kan nemen en democratisering in de kerk bepleit.
Hus is een volgeling van het gedachtegoed van theologische geschriften van John Wycliffe over de bijbel en de transsubstantiatieleer (de werkelijke verandering van brood en wijn in het lichaam van en bloed van Christus). Als in 1410 de leer van Wycliffe in de ban wordt gedaan, blijft Hus deze ideeën verkondigen, o.a. in zijn werk 'De ecclesia'. Het jaar daarop wordt hij geëxcommuniceerd uit de katholieke kerk.

Vervolgens wordt Hus ter verantwoording geroepen tijdens het concilie van Konstanz. Hus wordt van ketterij beticht en belandt op de brandstapel. In Bohemen en Moravië ontstaan de Hussietenoorlogen tussen de Hussieten en de keizer, met religieuze, politiek en nationale motieven. Dit leidt binnen de volgelingen van Jan Hus tot verdeeldheid over de geloofsleer. Er ontstaat een gematigde (de Taborieten) en een meer radicale leer (de zgn. calixtijnen die vergelijkbaar zijn met protestanten elders in Europa). De meer conservatieve Hussieten omarmen de 'Vier Regels van Praag' in 1420

Uiteindelijk lost de Hussitische leer op. Als in 1621 27 Hussitische leiders in Praag worden geëxecuteerd betekent dat het einde van de beweging. In de jaren daarop vluchtten vele Tsjechen naar het westen. Na de oorlogen wint de hervorming wint terrein in midden-Europa. Hussieten sluiten zich aan bij lutheranen en calvinisten. Anderen besluiten terug te keren in de schoot van de katholieke kerk.