Kan een paus aftreden?
Een zeer heikel en veel bediscussieerd punt is de vraag of een paus kan aftreden of niet. Door de zwakke gezondheid van de overleden paus Johannes Paulus II en het feit dat hij de ziekte van Parkinson had, kwam dit nogal in de media aan bod. Maar al eerder, bijvoorbeeld na de blindedarmoperatie in 1996, de bekendmaking dat hij de ziekte van Parkinson heeft in 2001, en zijn knieartrose (2002). Iedere keer als de gezondheid van de paus in de media wordt besproken, komt de kwestie van het aftreden aan de orde.
De discussie zal bovendien niet met de dood van de paus verstommen. In zijn eigen testament noemt paus Johannes Paulus II dat hij in 2000 aan aftreden dacht. De paus schreef in het jaar waarin hij 80 werd, dat het wellicht tijd was om te overwegen zich terug te trekken als leider van de Rooms-Katholieke Kerk. "Ik hoop dat God mij helpt te begrijpen tot welk moment ik moet doorgaan met de taak waarvoor Hij mij op 16 oktober 1978 riep."
Kerkelijk recht
In het kerkelijk wetboek (de Codex Iuris Canonici) zijn met name twee artikelen opgenomen die ingaan op het afstand doen van het pauselijk ambt. Dit is canon 332, lid 2 en canon 335.
Canon 332, lid 2 luidt:
Als het voorkomt dat de Paus afstand doet van zijn mabt, is voor de geldigheid vereist dat de afstand vrij geschiedt en op de juiste wijze kenbaar gemaakt wordt, niet echter dat deze door wie ook aanvaard wordt.
Een paus kan bijvoorbeeld een brief schrijven, waarin hij aangeeft dat indien hij wilsonbekwaam wordt, door wat dan ook, hij zijn zetel beschikbaar stelt.
Canon 335 luidt:
Wanneer de zetel van Rome vacant is of geheel en al verhinderd, mag in het bestuur van de Kerk als geheel niets veranderd worden: dan dienen de bijzondere wetten die voor deze omstandigheden uitgevaardigd te zijn, in acht genomen te worden.
Hier is een probleem. De situatie van sedes vacante zijn in 1996 bijgesteld, maar voor een situatie wanneer de zetel van Rome "geheel en al verhinderd" is zijn nooit speciale wetten afgekondigd. Praktisch komt het dan op neer dat de belangrijkste vraag wie bepaalt of de paus "geheel en al verhinderd is" niet te beantwoorden is of het kan een getouwtrek worden tussen conservatieve en vleugels binnen de kerk.
Geruchten
In de bespreking van een aftreden is veel taboe aanwezig en veel geruchten alom. Paus Johannes Paulus II zou een brief hebben geschreven, voor het geval hij wilsonbekaam zou worden. De brief zou in bewaring zijn bij zijn persoonlijke secretaris. Ook is er het gerucht, dat de vorige paus in het geheim een driemanschap van kardinalen had aangewezen om in zijn plaats de kerk te besturen, als hij echt handelingsonbekwaam zou worden. En zou bij het eerstvolgende conclaaf het voorstel moeten worden besproken een emeritaatleeftijd voor de paus in te stellen die gelijk is aan die van bisschoppen: 75 jaar. Met deze leeftijd wordt een paus dan met pensioen gestuurd. Kardinaal Simonis zei in 1993, dat tijdens een volgend conclaaf gepraat moet worden wat voor regeling er moet komen als een paus mentaal of fysiek niet meer in staat is zijn ambt uit te oefenen. Kardinaal Danneels noemt expliciet (zonder een leeftijdsgrens eraan te koppelen) "Maar dat een paus in de toekomst vóór zijn dood aftreedt is nog maar een kwestie van tijd."
Angst voor twee pausen
Er is angst voor het benoemen van een nieuwe paus, terwijl de oude nog leeft. Het kan leiden tot tweespalt en in het extreme geval een schisma in de kerk. En wat gebeurt er als een oude paus uitspraken doet die zijn opvolger in verlegenheid kan brengen? Voor het bestuur van de kerk is deze situatie onwenselijk, hoewel de vraag is in hoeverre op dit moment reeël is.
'Christus is ook niet van zijn kruis afgekomen'
Ofwel een paus is in leven en bestuurt de kerk, ofwel er is sprake van een sedes vacante waardoor een bisschopszetel of pauselijke zetel vacant is. Een bisschop kan worden vervangen, een paus niet. Juridisch staat er niemand boven de paus, en vanuit de kerkelijke leer is er maar één die de opvolger van Petrus is. De publieke opvatting van paus Johannes Paulus II wass algemeen bekend: "Christus is ook niet van zijn kruis afgekomen", waarmee deze paus duidelijk maakt, dat hij geenszins van plan was op te stappen, "zolang God het hem vergunt". Het lijden van de paus is een deel van zijn getuigenis geworden, zei - de toen nog kardinaal - Joseph Ratzinger op Goede Vrijdag 2005.
Daarnaast speelt dat een paus geen directeur is van een grootindustrieel. Hij is de leider van een wereldgodsdienst. Of zoals staatssecretaris van de Heilige Stoel, kardinaal Angelo Sodano in februari 2005 zei :"Laat die hypothese (van het aftreden) maar over aan het geweten van de paus".
Met de bekendmaking van zijn testament, is het vraagstuk in een ander daglicht komen te staan. Overigens is de procedure voor opvolging van een paus (door zijn aftreden of zijn dood) dezelfde.
Andere mogelijkheden?
Tegenover katholieknederland.nl noemde jezuïet en historicus Gumpel dat er buiten de officiële Codex er andere situaties zijn waarin een paus kan aftreden. Gumpel noemt er drie:
• Ontkennen van een kerkelijk dogma
• bij het plegen van een zware zonde
• als medici vaststellen dat een paus wils- of verstandsonbekwaam is.
Maar, zo noemt Gumpel in de L.A. Times, "niemand kan de paus dwingen af te treden als hij niet wilt. Het is een volledig een kwestie van zijn eigen bewuste keuze, en hij is verantwoording schuldig aan God, niet aan ons".
Voorbeelden
Er is maar één paus die - vrijwillig - zijn ambt neerlegde. Dat was Celestinus V, een monnik die in 1294 na een rumoerig conclaaf in Napels verkozen werd, maar zes maanden het voor gezien hield. De bejaarde Celestinus kon niet aarden op de pauselijke troon, nadat hij jarenlang als kluizenaar in de Abruzzen had geleefd.
Meer weten?
Bronvermelding:
Theo Borgermans. "In de keuken van de Curie". RKNieuwsnet/Tertio, maart 2005.
"Christus stapte ook niet van het kruis". Algemeen Dagblad, 21 maart 2005
"Ongeschreven regel, paus kan worden afgezet". katholieknederland.nl, 26 februari 2005.
"Pope's health reopens talks of retirement." Los Angeles Times, 14 februari 2005.
Jan Peeters. "Het was kantje boord". Katholiek Nieuwsblad, 11 februari 2005.
"Kardinaal Sodano sluit aftreden JPII niet uit". katholieknederland.nl, 8 februari 2005.
Joost Middelhoff. "Simonis: aftreden paus in volgend conclaaf bespreken". katholieknederland.nl, 17 oktober 2003.
"Danneels: toekomstige pausen sterven niet in harnas". katholieknederland.nl, 9 oktober 2003.
Jan Peeters. "Een aftredende paus, meer seks en de leugen die regeert". Katholiek Nieuwsblad, 21 januari 2000.
"Aftreden van paus is mogelijk, maar onwaarschijnlijk". Gazet van Antwerpen, 8 oktober 1996.
|
