Gregoriaanse kerkmuziek
Vanuit de joodse, Griekse en Latijnse liturgische muziek is het Gregoriaans ontstaan in de 9e eeuw na Christus. Het Gregoriaans is eenstemmig en bedoeld als omlijsting van de liturgie in de kerk. Tot aan het Tweede Vaticaanse Concilie is het Gregoriaans het officiële gezang van de kerk.
Kenmerken van joodse liturgische muziek zijn nog steeds in het Gregoriaans te herleiden, zoals de wisselzang tussen koor en voorganger (responsoriaal), de psalmodie (reciteren op 1 toon en slotcadens) en het melismatisch zingen (meerdere tonen op 1 lettergreep zingen). De invloed van Griekse muziek is te vinden in de toonsoorten. Er zijn zo'n 3000 Gregoriaanse gezangen.
Op deze pagina gaan we in op de geschiedenis van het Gregoriaans.
Elders:
Geschiedenis
De naam 'Gregoriaanse muziek' is toegewijd aan paus Gregorius de Grote. Hij heeft ervoor gezorgd dat in de vroege kerk de verschillende liturgische gezangen gestandaardiseerd werden en er een professionele zangschool kwam (de Schola Cantorum). Helemaal gelukt is dat standaardiseren overigens niet. Er zijn een aantal 'Gregoriaanse tradities', vaak geografisch bepaald:
- Romeinse traditie (Rome)
- Ambrosiaanse traditie (Milaan)
- Beneventijnse traditie (Benevenuto, omgeving Napels)
- Mozarabische traditie (Spanje)
- Gallicaanse traditie (Frankrijk)
- Keltische traditie (Ierland)
De naam 'Gregoriaans' ontstaat rond 850 als paus Leo IV in een brief schrijft over 'Carmen Gregorianum'.
Karel de Grote
In de eeuwen daarna verschuift, met de teloorgang van het Romeinse Rijk, de Gregoriaanse muziek naar Frankrijk. Karel de Grote was een fan van het eerste uur van de liturgische muziek. Hij schrijft voorschriften uit die in alle Gallische kerken moeten worden nageleefd. De boeken met Gregoriaanse gezangen werden uit Rome overgebracht en verplicht gesteld.
De orale traditie, de gezangen werden uit het hoofd gezongen op basis van alleen de tekst, bereikt zo een hoogtepunt. Het wordt wel de 'Karolingische renaissance' genoemd: in deze tijd wordt onder Karels invloed het Latijn de taal van de misriten. Hij laat ook de teksten van notatie voorzien.
Het neumenschrift ontstaat: allerlei tekens boven de teksten van de gezangen. De tekens geven het richting van de melodie aan. De 'neumen' worden in de loop der tijd exacter opgeschreven, waarbij met kleuren (fa = rood, do = geel) ook de tonen worden aangegeven. Met het ontstaan van meer gestandaardiseerde teksten en een notenstelsel vervolmaakt het gregoriaans zich. De monnik Guido van Arezzo, docent aan een Schola, draagt daar veel aan bij. Hij komt op het idee om de neumen op horizontale lijnen te plaatsen. De punten worden dik geschreven en dunne lijnen (ligaturen) verbinden de neumen.
Verval
Dan breekt een periode van verval in. Vanuit de gregoriaanse muziek ontstaat poyfonie: meerstemmigheid in de muziek. Tesamen met de ontwikkeling van een vaste maatindeling en het verder ontwikkelen van het notenschrift verliest het gregoriaans aan populariteit, totdat het bijna onherkenbaar is in de 19e eeuw.
Solesmes en de herontdekking
Vanaf het midden van de 19e eeuw (ca. 1847) herontdekken de monniken van de abdij van Solesmes in Frankrijk het Gregoriaans. Ze starten met het bijeenbrengen en restaureren van de eeuwenoude teksten. Beroemd is het handschrift uit Montpellier. Dom Pothier en Dom Mocquereau beginnen met het kopiëren van de teksten en tekens. De abdij groeit en monniken worden uitgezonden. Eén van de opdrachten van de zendelingen luidt om oude gezangen te kopiëren en naar Solesmes op te sturen. Met succes: de collectie is nu nog uniek van grootte en diepte in de wereld. Later zal ook de monnik Dom Cardine belangrijk zijn voor de restauratie en herwaardering van het Gregoriaans.
Tussen 1903 en 1908 publiceerde het Vaticaan een nieuwe versie van de Latijnse gezangen, gebaseerd op de versies die in Solesmes herontdekt en gerestaureerd waren. Paus Pius X stelt het gebruik ervan verplicht. Dit iedereen is er even gelukkig mee. Toch blijft de invloed ervan doortrillen tot onze tijden. Na het Tweede Vaticaans Concilieblijft er ruimte over voor het Latijn, waarin het Gregoriaans zijn plaats behoudt, ondanks de keuze voor de liturgie in de volkstaal.
