Zwarte Madonna
Er zijn zwarte Madonna’s en Zwarte Madonna’s. De eerste, “zwarte Madonna’s” is in zijn algemeen van toepassing op iedere zwartgekleurd beeld van Maria. In deze categorie vallen bijvoorbeeld recente afbeeldingen van Onze Lieve Vrouw van Soweto. Het zijn Madonna’s die vooral door niet-Europese kunstenaars zijn gemaakt, soms als kritiek op de witte dominantie van het christendom. In hun visie is Maria en Jezus niet blank, maar minimaal gekleurd.
Het gaat hier ook niet over het Haagse gebouw de Zwarte Madonna. Dit wooncomplex van architect Carl Weber is amper vijftien jaar oud, donker van uitstraling en staat nu reeds op de nominatie om gesloopt te worden. Met veel protesten als gevolg.
Maar, dit is niet de Zwarte Madonna waarover we het hier willen hebben. De betekenis van Zwarte Madonna verwijst naar de vele Mariabeelden of schilderingen die donkere of zwarte representaties van Maria zijn. Meestal stammen ze uit de late Middeleeuwen (12e tot 15e eeuw). En meestal gaat het om mirakel-, wonderdadige of genadebeelden van Maria.
Er zijn nog veel Zwarte Madonna’s. Inventarisaties gaan uit van een paar honderd, waarvan er 272 uit Frankrijk komen. Onderstaand een overzicht van nog bestaande Zwarte Madonna’s. Er zijn er vroeger nog veel meer geweest, maar bijvoorbeeld door de Franse Revolutie en de reformatie zijn vele beelden helaas verloren gegaan. Ook zijn zwarte beelden zodanig gerepareerd, dat ze niet meer zwart zijn. Tsja. Soms zijn oude Zwarte Madonna’s vernietigd of zoekgeraakt en vervangen door een jongere versie. En er bestaan haast ontelbare kopieën van de meer beroemde Zwarte Madonna’s, zoals die van Guadelupe, Einsiedeln of Le Puy.
Achtergrond
Waarom wordt de moeder van Jezus in het zwart afgebeeld, terwijl Jezus zelf blank is? De meeste onderzoekers naar de achtergronden van de Zwarte Madonna cultus (zoals Durand-Lefebvre, 1937; Huynen, 1972 en Moss, 1952) delen de beelden in naar drie groepen:
- donkerbruine of zwarte Madonna’s met een uiterlijk dat past bij lokale bevolking
- Mariabeeltenissen die zwart zijn geworden door de tand des tijds, bijvoorbeeld door de verfsamenstelling, kaarsenrook (zwartblakering), wierook of stofvervuiling door de eeuwen heen.
- Donkere of zwarte Mariabeeldjes zonder een duidelijke verklaring.
Een voorbeeld uit de eerste groep is de afbeelding van Onze Lieve Vrouw van Guadelupe uit Mexico. Een voorbeeld uit de tweede groep is het bekende beeld van de Zwarte Madonna van Einsiedeln in Zwitserland. Dit beeld werd in 1798 verwijderd om het uit handen te houden van de troepen van Napoleon. Het beeld werd in Bludenz bewaard en grondig schoongemaakt. Een paar jaar later keert het beeld terug en direct werd besloten het voormalige zwarte beeld weer zwart te maken.
Soortgelijk is het zwarte beeld van Onze Lieve Vrouw van Altötting in Duitsland.
De “overige” groep zijn beelden waarvan onderzoekers niet zeker weten wat de verklaring is waarom de beelden zwart zijn. Hierover kan men alleen speculeren of het moet nog verder worden onderzocht.
Er zijn wel theorieën over.
De eerste is, dat beelden zwart zijn gemaakt om een tekst uit het Hooglied (het Lied der Liederen):
Meisjes van Jeruzalem,
donker ben ik, en mooi,
als de tenten van Kedar,
als het doek van Salomo’s tenten.
Dit zou ook verklaren waarom veel Zwarte Madonna’s in Frankrijk zijn gemaakt. Bernard van Clairvaux schreef verschillende commentaren op de liederen en deed daarin vergelijkingen met Maria. Ook is bekend dat hij verschillende schrijnen van de Zwarte Madonna heeft bezocht.
Een andere theorie is, dat de zwarte madonna afkomstig is uit heidense godsdiensten. De zwarte Madonna zou een oergodin kunnen zijn, die naar het christendom is overgebracht. Voorbeelden van godinnen die zwart worden uitgebeeld zijn de Egyptische godin Isis, de Romeinse godin Ceres of de godin Artemis. Om daar iets dieper op in te gaan. Ceres is de godin van vruchtbare grond voor de landbouw. Haar Griekse equivalent is Demeter, terug te leiden naar Ge-meter, ofwel: Moeder Aarde. En is niet de beste, vruchtbare landbouwgrond donker of zwart?
Daarnaast kan de betekenis van zwart een rol spelen. In het Aramees, de taal van Jezus, betekent zwart “treurig” of “bedroefd”.
(Voor dit artikel is gebruik gemaakt van The Cult of the Black Virgin van Ean Begg (1985).)
