Vaticaan: New Age-cd’tje kan nog nét, maar meer ook niet
‘New Age’ verwijst als containerbegrip naar een breed scala van stromingen en bewegingen op het terrein van astrologie, occultisme, mystiek, parapsychologie, bewustzijnsverruiming, alternatieve geneeswijzen, holisme, sjamanisme, enzovoorts. Een Vaticaanse werkgroep presenteerde 3 februari de studie ‘Jezus Christus, de drager van het levende water’. “Het succes van New Age betekent een uitdaging voor de Kerk”, schrijven de samenstellers. De studie zegt vooral te willen informeren en pretendeert niet het laatste woord te hebben. Toch lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat in de ogen van het Vaticaan New Age en christendom niet kunnen samengaan.
De studie is een “voorlopig rapport” van de Werkgroep Nieuwe Religieuze Bewegingen, samengesteld uit leden van de Pauselijke Raden voor de Cultuur en voor de Interreligieuze Dialoog, de Congregatie voor de Evangelisatie van de Volkeren en van de Pauselijke Raad ter bevordering van de Eenheid van de Christenen. Een definitieve uitgave volgt na feedback uit de bisdommen. Het document is in de eerste plaats bedoeld voor degenen die werkzaam zijn in het pastoraat. Het wil hen in staat stellen om uit te kunnen leggen waarin de New Age-
beweging verschilt van het christelijk geloof.
‘Spirituele dimensie’
De samenstellers wijzen erop dat New Age inspeelt op de “spirituele honger” bij veel mensen vandaag de dag. Zij erkennen dat de aantrekkingskracht van New Age op christenen voor een deel veroorzaakt wordt door het verwaarlozen van wezenlijke elementen uit de katholieke traditie, “zoals de inbedding van de spirituele dimensie in het geheel van het leven, de zoektocht naar de zin van het bestaan, de nauwe samenhang tussen mensen en de rest van de schepping, het verlangen naar persoonlijke en sociale transformatie en de afwijzing van een rationalistisch en materialistisch mensbeeld”.
Het document benadrukt dat katholieken bij hun beoordeling van New Age uit moeten gaan van de “authentieke katholieke leer en spiritualiteit”. Het heeft niet de pretentie om met kant en klare antwoorden te komen op de vele vragen die New Age oproept, maar wil een uitnodiging zijn om te komen tot een beter begrip van New Age en tot een dialoog met degenen “die beïnvloed zijn door het New Age-gedachtengoed”. De studie hoopt een uitnodiging te zijn voor verdere studie.
‘Levend water’
Een groot deel van de studie is gewijd aan een beschrijving van de geschiedenis en de diversiteit van de New Age-beweging. Vervolgens vergelijkt het document New Age met de christelijke spiritualiteit en het christelijk geloof, om te eindigen met een korte beschouwing over Jezus Christus. Hij is degene die het “levend water” geeft dat opborrelt als een “bron van eeuwig leven” (Joh 4,14).
Christus is de ‘ware waterman’, in tegenstelling tot de waterman uit de dierenriem. New Age-adepten geloven dat de wereld in een cruciale fase is beland, die wordt gemarkeerd door het sterrenbeeld waterman (aquarius). Het begrip ‘New Age’ is van dit denkbeeld afgeleid. Een tijdperk dat werd gedomineerd door het dierenriemteken vissen (pisces) loopt ten einde en de mensheid betreedt een nieuwe era, waarin harmonie en vrede in de plaats zullen komen van geweld en lijden. Het refrein uit het liedje Aquarius van de musical Hair (1967) spreekt in dit verband boekdelen: “This is the dawning of the age of Aquarius”.
‘Gnostische ideeën’
Hoewel het document aangeeft niet met pasklare antwoorden te komen, is het toch bijzonder duidelijk in de veroordeling van New Age als een vorm van neo-gnostiek. Meteen al in het begin citeert het paus Johannes Paulus II, die er in zijn boek Over de drempel van de hoop (1994) geen misverstand over laat bestaan: New Age en christendom gaan niet samen. De paus ziet New Age als een heropleving van “antieke gnostische ideeën”. “Het is slechts een nieuwe manier van het beoefenen van de gnosis”, zo legt hij uit, “en wel die houding van de geest die voorgeeft een diepgaande kennis van God te bezitten, maar uiteindelijk zijn woorden verdraait door er louter menselijke voor in de plaats te stellen.”
De antieke gnosis waar de paus over spreekt, beleefde in de eerste eeuwen na Christus in het Midden-Oosten een bloeiperiode. De gnostici werden buiten de Kerk gesloten, maar hun denkbeelden bleven het christendom begeleiden. Jo-hannes Paulus II: “De gnosis heeft zich nooit teruggetrokken van het terrein van het christendom, maar heeft altijd met het christendom samengeleefd, soms in de vorm van een wijsgerige stroming, vaker met religieuze of parareligieuze verschijningsvormen, in een beslist, zij het niet altijd uitgesproken contrast met wat wezenlijk christelijk is.”
‘Kosmische mystiek’
Het Griekse woord ‘gnosis’ betekent ‘kennis’, ‘wetenschap’ en in het bijzonder ‘kennis van het hart’, een vorm van intuïtief schouwen. Een vaak gebruikt beeld is dat van de ‘goddelijke vonk’ (pneuma) in het diepst van de menselijke ziel. Zelfkennis is voor de gnosticus godskennis. Door toegang te krijgen tot de wezenskern, wordt de mens zich bewust van zijn goddelijke oorsprong. In New Age ontwikkelt de gnosis zich volgens het Vaticaanse document tot een soort ‘kosmische mystiek’, die uiteindelijk moet leiden tot een leven “in harmonie en eenheid met de totale werkelijkheid.” Deze spiritualiteit is niet te vangen in de geschiedenis of in een institutie als de Kerk, zo luidt het adagium. Jezus van Nazaret is geen God, maar slechts een van de vele manifestaties van een kosmische kracht. “Kosmische energie, vibratie, licht, God, liefde, het hoogste Zelf: dit alles verwijst naar dezelfde werkelijkheid, de oerbron in elk wezen”, concludeert het document.
‘Historische Jezus’
De studie verwijst naar de begintijd van het christendom, waarin volgelingen van Christus in aanraking kwamen met gnostische stromingen. “Ze negeerden deze niet, maar gingen positief in op de uitdaging” en pasten begrippen uit de gnosis toe op Christus, aldus de samenstellers, die in dit verband de Christushymne uit de brief van Paulus aan de Kolossenzen citeren (1,15-20). “Voor deze eerste christenen was er geen nieuwe kosmische era op komst. Zij vierden met deze hymne de vervulling van alle dingen in Christus.” De paus verwoordde het in zijn apostolische Brief Tertio millennio adveniente als volgt: “De eeuwigheid is in de tijd binnengegaan: is er een grotere ‘vervulling’ denkbaar?” (nr. 9).
Gnostici, en in hun voetspoor de New Age-aanhangers, “geloven in kosmische krachten en een vaag soort lotsbestemming sluit de mogelijkheid uit van een relatie met een persoonlijke God, geopenbaard in Christus”, aldus het document. “Voor christenen is de ware kosmische Christus actief aanwezig in de verschillende ledematen van zijn lichaam, de Kerk. Zij zijn niet op zoek naar onpersoonlijke kosmische krachten, maar naar de liefdevolle zorg van een persoonlijke God... Zij zitten niet opgesloten in een cyclisch patroon van kosmische gebeurtenissen, maar zijn gericht op de historische Jezus, in het bijzonder op Zijn kruisiging en verrijzenis.”
New Age-muziek
Deze overwegingen maken het voor christenen moeilijk om zich met New Age te identificeren. Aartsbisschop Michael Fitzgerald, voorzitter van de Pauselijke Raad voor de Interreligieuze Dialoog, zei bij de presentatie van het document dat New Age zeker ook goede kanten heeft. Maar er moet voor worden gewaakt dat de kerkelijke leer ter discussie staat. En luisteren naar ontspannende New Age-muziek kan geen kwaad, zolang het maar geen vervanging wordt voor het gebed.
(Bron: katholieknederland.nl, online artikel in 1-2-1, 21 februari 2003)
