De gereformeerde kerken
De (Nederlands-)Hervormde Kerk (voorheen Publieke Kerk)
Dankzij het gedachtegoed van Calvijn, het bijbels humanisme van Erasmus en de Lutherse kerk en andere protestantse invloeden als de sacramentariërs en dopers ontstond in de Nederlanden in de 16e eeuw een voedingsbodem voor de Nederlands Hervormde Kerk, die zelf als een voortzetting mag worden beschouwd van de Gereformeerde of Publieke Kerk uit de tijd van de eerste reformatiegolf.
In de Zuidelijke Nederlanden komt een eigen geloofsbelijdenis tot stand (door Guido de Bres in 1561) en wordt de Heidelbergse Catechismus vertaald (1563). De documenten geven de essentie van hun geloven weer en kon worden gebruikt tegenover de buitenwereld. Ondertussen spelen op politiek vlak andere factoren. De lagere edelen in de Nederlanden morren over financiële achteruitgang, het ambtenarenapparaat en omdat zij calvinistische ideeën hebben ten opzichte van de katholieke vorst Filips II.
Filips II geeft haar halfzuster, de landvoogdes Margaretha van Parma, het bevel om de ketterplakkaten streng uit te voeren. Hoewel in een poldermodellerige gedachte Margaretha van Parma in overleg met de hoge adel (Oranje, Egmont, Horn) tot matiging komt, geeft het onverwachte reacties. Calvinisten prediken fel tegen de beeldenverering. Het leidt tot de beeldenstorm en ontruimingen van katholieke kerken in augustus 1566. De politieke reactie om verdere escalatie te voorkomen, is dat de katholieke eredienst blijft gehandhaaft, maar protestantse prediking wordt toegestaan buiten de steden waar zij al werd gehouden. Hierdoor kan de organisatie van de calvinisten doorzetten, zoals blijkt uit de nationale synode van Dordrecht in 1578 (die een strijd tussen remonstranten en contraremonstranten, tussen 'rekkelijken' en 'preciezen' beslechtte).
Aan de start van de 17e eeuw was de gereformeerde kerk in alle gewesten de publieke kerk en mocht zij als enige in het openbaar godsdienst uitoefenen. Andere christelijke stromingen werden oogluikend toegelaten. In de 18e eeuw stijgt het aantal gereformeerden tot iets meer dan de helft van de Nederlandse bevolking. De Republiek wordt religieus steeds pluriformer en dit wordt ook steeds meer aanvaard. De gereformeerde kerk wordt eveneens pluriformer. Kenmerkende onderscheidingen zijn Voetiaans en coccejaans. In 1795 wordt de scheiding van kerk en staat en feit en verdwijnt de protestantse staatskerk. Hoewel godsdienstvrijheid uitgangspunt was, gaat de grondwet uit 1814 uit van de 'christelijke hervormde kerk' zoals deze inmiddels wordt genoemd. In 1816 krijgt de christelijke hervormde kerk haar algemeen reglement, met haar eigen, nieuwe, naam: Nederlands-Hervormde Kerk.
Splitsing NH-Kerk en Gereformeerde Kerk
De geest van de verlichting waait ook door de hervormde kerkgemeenschap. De zondigheid van de mens wordt door een minder somber mensbeeld vervangen. Ook wordt de leer van de Dordtse synode aan de tijdgeest aangepast. Zo komt de Reveilbeweging op, met mensen als Bilderdijk en Da Costa. De beweging heeft haar basis bij de opwekkingsleer en minder bij het christelijk humanisme. De verlichtingsgeest stuit ook op verzet en leidt tot afscheiding (1834) van de Christelijk Gereformeerde Kerk. Een paar decennia later leidt de Doleantie onder leiding van Abraham Kuyper opnieuw tot splitsing in de hervormde geloofsrichting. De aanhangers van de Doleantie noemde zich een 'dolende' kerk, of zoals Kuyper het formuleert een kerk die naar God klaagt of haar plage mocht worden weggenomen (plage = vals kerkbestuur). Ze bouwen daarmee voort op de Reveilbeweging. De Doleantie kan worden gezien als resultaat van de toenemende verschillen in de 19e eeuw tussen orthodoxen en modernisten. De deelnemers aan de Doleantie scheiden zich af en verenigen zich in een nieuw kerkelijk verband, de Nederduitse Gereformeerde Kerken. In 1892 verenigt deze gemeenschap zich met het grootste deel van de uit de Afscheiding van 1834 voortgekomen Christelijk Gereformeerde Kerk tot de Gereformeerde Kerken in Nederland.
SOW-proces naar Protestantse Kerk in Nederland en Hersteld Hervormde Kerk
De 20e eeuw staat in het teken van de positie van de Hervormde Kerk ten opzichte van andere kerken en, algemener, de secularisatie of ontkerkelijking in Nederland. In 1948 sluit de Nederlands-Hervormde Kerk zich aan bij de Wereldraad van Kerken. In 1961 start het Samen-Op-Weg proces. De Evangelisch-Lutherse Kerk,
de Gereformeerde Kerken in Nederland en de NH-Kerk willen nauwere samenwerking met elkaar en meer eenheid vanuit de calvinistische gedachte.
In 2004 mondt dit proces uit tot het daadwerkelijk samengaan in één kerkelijk verband: de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).
Niet iedereen gaat 'over'. Met name leden vanuit de Gereformeerde Bond - de meer behoudende stroming binnen de NH-Kerk, verenigen zich in de Hersteld Hervormde Kerk (HHK). Ze doen dit 'vanwege het loslaten van de exclusiviteit van de gereformeerde belijdenis en vanwege het legaliseren van praktijken die de toets van Gods Woord nooit kunnen doorstaan.' De HHK beschouwt men als een voortzetting van de NH-Kerk met dezelfde kerkorde en belijdenisgeschriften (zoals de Dordtse leerregels en de Heidelbergse catechese).
