Pausin Johanna: een vrouwelijke paus?
De vrouwelijke paus Johanna is een legendarische, niet-bestaande figuur die rond 855 of in de 11e eeuw het pausambt zou hebben bekleed. Het legendarische verhaal kent verschillende verhaallijnen. Het is een mooi verhaal, dat nog steeds gehoor vindt in sommige kringen. Maar: er is niets van waar. Historisch klopt het niet. Het verhaal van de stoel is een fabeltje en er bestaat geen archiefmateriaal over de vrouwelijke paus. Veelal wordt het verhaal gebruikt voor antikatholieke, of anti-papale sentimenten.
|
Johanna zou in Engeland of in Ingelheim zijn geboren. Haar ouders komen uit het Duitse Mainz. Zij zou later gestudeerd hebben in Athene en daarna verkleed als man naar Rome zijn vertrokken. In een versie neemt ze de identiteit van haar oudere broer over, nadat hij omkomt tijdens een aanval van vikingen. Onder zijn naam treedt Johanna in bij een Benedictijns klooster, om later naar Rome te reizen.
De oudste versie van de Johannalegende vertelt dat Johanna als curiekardinaal dienst deed voordat ze tot paus gekozen werd. Door haar kennis maakte zij daar grote indruk en zou vervolgens na de dood van paus Leo IV in 855 als paus gekozen zijn.
Tijdens de bestijging van een paard zou zij van een zoon bevallen zijn, waarna zij door de omstanders aan het paard vastgebonden en door de straten gesleept zou zijn. Uiteindelijk werd zij gestenigd en overleed. |
Dit verhaal kent twee varianten: Meer dan 2 jaar lang zou zij geregeerd hebben, tot zij tijdens een processie zou zijn bevallen van een kind. In het ene verhaal overlijdt ze als gevolg van de zware bevalling, in een tweede variant laat men haar doodbloeden en in weer een andere versie zouden omstanders het kind gewurgd hebben. Beide zouden ter plekke begraven zijn. Dat zou zijn gebeurd in de Via di San Giovanni in Laterano in Rome. Maar, dit is niet zeker. Een latere versie verhaalt dat Johanna na haar bevalling slechts is afgezet en een boetvaardig leven lijdt in een klooster. Na haar dood werd zij in de kathedrale kerk van Ostia bijgezet. Haar zoon zou het tot bisschop van Ostia gebracht hebben.
Doorkijkstoel
Het verhaal gaat in beide versies verder dat sinds deze ontdekking elke nieuwe paus op een toiletstoel moet plaatsnemen, waarna gecontroleerd wordt of deze inderdaad een man is.
Feit en fictie
Een eerste vermelding van pausin Johanna zou bij Anastasius Bibliothecarius uit de 9e eeuw te vinden zijn. De authenticiteit van de vermelding wordt betwist, bovendien zou Anastasius er als tegenpaus politieke bedoelingen mee hebben gehad. Al tijdens de opkomst van het humanisme werd twijfel geuit over het waarheidsgehalte van de Johannalegende.
De legende werd voor het eerst in het midden van de 13e eeuw op schrift gesteld door Jean de Mailly in zijn Chronica universalis Mettensis. Het verhaal vond verspreiding door heel Europa omdat het aan het eind van de 13e eeuw door de Pools Dominicaan Martinus Opava (Martin von Troppau) werd opgenomen in zijn kroniek Chronicon pontificum et imperatorum. Deze kroniek is bewaard gebleven in de vorm van latere afschriften. Hierin wordt Johanna aangeduid als ‘John Anglicus’:
"John Anglicus, born at Mainz, was pope for two years, seven months and four days, and died in Rome, after which there was a vacancy in the papacy of one month. It is claimed that this John was a woman, who as a girl had been led to Athens dressed in the clothes of a man by a certain lover of hers. There she became proficient in a diversity of branches of knowledge, until she had no equal, and afterwards in Rome, she taught the liberal arts and had great masters among her students and audience. A high opinion of her life and learning arose in the city, and she was chosen for pope. While pope, however, she became pregnant by her companion. Through ignorance of the exact time when the birth was expected, she was delivered of a child while in procession from St Peter's to the Lateran, in a narrow lane between the Colisseum and St Clement's church. After her death, it is said she was buried in that same place. The Lord Pope always turns aside from the street and it is believed by many that this is done because of abhorrence of the event. Nor is she placed on the list of the holy pontiffs, both because of her female sex and on account of the foulness of the matter." (Martin of Opava, Chronicon Pontificum et Imperatum).
In de 17e eeuw heeft David Blondel, zelf van protestanse huize, als eerste door kritisch onderzoek vastgesteld dat pausin Johanna een niet-bestaande figuur was.
In zijn kritische bronnenonderzoek 'Éclaircissement familier de la question: Si une femme a été assise au siège papal de Rome' bewees hij bijvoorbeeld dat de vermelding van Johanna in de reeks 9e eeuwse pausen in het Liber Pontificalis een 14e-eeuwse toevoeging was.
Politieke motieven
De Johannalegende is vanaf het begin gebruikt als argument in de discussie over kerkhervormingen. Ten grondslag ligt een periode van een zwak pausdom, dat bovendien moreel in verval was. ‘Johanna’ zou symbool staan voor hen, die kerkelijke hervormingen tegen simonie, nepotisme en voor meer contemplatie nastreven. Het is mogelijk dat het verhaal in omloop is gebracht om de noodzaak tot die vroege hervormingen te benadrukken.
Het meest frequent werd de legende gebruikt door voorstanders van de reformatie, om het verval van de Heilige Stoel aan te tonen. Met name de Tsjech Jan Hus deed in de 15e eeuw een beroep op het verhaal van pausin Johanna. Zijn verdediging van zijn aanval op de pausen op het Concilie van Konstanz baseerde hij voornamelijk op de Johannalegende.
Ook wordt de legende als een satirische aanval op paus Johannes VIII beschouwd tijdens zijn pontificaat van 872-882. De paus zou door sommigen als een ‘watje’ of een vrouwelijke figuur wordt voorgesteld.
Toch wordt de twijfel in stand gehouden. Zo zou er tussen de pauselijke bustes in de kathedraal van Siena tot 1592 een borstbeeld van pausin Johanna hebben gestaan. Die buste is nadien op mysterieuze wijze verdwenen
|
Vertolkingen
Nog steeds spreekt de legende tot de verbeelding. Schrijvers steunen op historisch materiaal, waarin de pausin figureert zonder te reflecteren. Een voorbeeld is de roman Pausin Johanna van Emmanuel Rhoidis uit de 19e eeuw, die in het Nederlandse taalgebied opnieuw uitkwam in een vertaling van Gerrit Komrij. Ook bestaan er musicals en films.
Cees van der Pluijm schreeft in 1996 een monoloog/toneelstuk van het verhaal.
In 1972 verscheen de film Pope Joan, waarin Liv Ullman de pausin speelde en ook Olivia de Havilland acteerde.
|
|
|
Regisseur Volker Schlöndorff (van Die Blechttrommel, Die verlorene Ehe der Katharina Blum) verfilmt anno 2007 het verhaal op basis van de bestseller van Donna Cross. Johanna wordt daarin geportretteert door de Duitse actrice Franka Potente (The Bourne Identity, Lola Rennt). De opnamen van deze Brits-Duitse productie beginnen in mei 2007, en in de loop van 2008 komt de film in de bioscoop.
|
De niet-bestaande figuur "pausin Johanna" is vreemd genoeg op veel tarotkaarten terug te zien.
