Hemels bepleit kerkelijke communicatie als nieuwe kardinale deugd

Professor Joan Hemels bepleit in zijn boek Geloven in communicatie voor een alternatieve kerkelijke communicatiestijl die past bij modern mediamanagement. Dat is ook nodig vindt Hemels. De dynamiek van moderne massamedia vraagt van de Kerk een omgangsvorm waarbij Hemels een communicatiestijl voorstaat die als een spiegel van Gods vriendelijkheid werkt.

De RK Kerk komt geregeld in het nieuws met media-events. Of het nu gaat om voorpaginafoto’s van een groep jonge priesters op een cursus exorcisme, om de live-uitzendingen rond het overlijden en uitvaart van paus Johannes Paulus II of om de Wereldjongerendagen. De kerk biedt massamedia voldoende om modern én met een sterke identiteit in het nieuws te komen. Hoe kwetsbaar die kerkelijke cultuur ook is geworden in een dominante seculiere mediacultuur. Met de kans op imagoschade en de zorg om ‘imago je beste amigo’ te laten zijn.

Hemels geeft een heldere analyse van het kerkelijk medialandschap en benoemt daarbij geschiedenis van de verhouding Vaticaan en media (Vaticaanse mediadocumenten), de katholiciteit van massamedia als krant, tijdschrift, radio en televisie, communicatiestijlen en de spelers in de katholieke mediawereld, van bisschoppen tot katholieke journalisten.

In zijn zeer lezenswaardige boek komen verschillende perspectieven aan bod in de omgang tussen kerk, cultuur en media. De auteur vindt dat de kerk niet mee moet doen aan de communicatiewedloop. Dat kan de kerk ook amper omdat ze niet, zoals bedrijven en overheid, over dergelijke communicatiebudgetten beschikt. Dan ligt het voor de hand om gematigd en bewust onderdeel te zijn van de hedendaagse mediacultuur. Bewust betekent volgens Hemels dat kerkelijke leiders en iedereen die vanuit de geloofsgemeenschap zich in het publieke (media)forum begeven, veel waarde zouden moeten hechten aan een communicatieve houding.

Geloven in communicatie is niet alleen analyserend en beschrijvend, maar ook opiniërend. Zo vindt prof. dr. Hemels het jammer dat er geen Nederlandse Tertio is. Hij vindt het blad een ‘begerenswaardig bezit’. ‘Nederlandse katholieken missen een opinieweekblad met de signatuur van Tertio, een open forum voor debat en opinievorming’, zo schrijft hij. Hij vindt dat de bisdombladen een marginaal bestaan leiden en bestempelt het Katholiek Nieuwsblad als een geisoleerd medium, waarbij diens functie overgenomen lijkt door katernen als Het Goede Leven (van het Friesch Dagblad) of dagblad Trouw. Hemels merkt daarbij overigens in de zijlijnen op, dat hij niet alles leest en dat maakt zijn opinie zwakker.

Hemels staat een alternatieve communicatiestijl voor. Hij vindt dat het denken over communicatiestijlen nieuwe impulsen verdient. Hij stelt terecht dat het ontbreekt aan een visionair en open debat over de meest wenselijke communicatiestijl. ‘De dominante hiërarchische communicatiecultuur zal moeten wijken voor een door open dialoog gekenmerkte communicatie, dus zonder bevelsstructuur en de monoloog van het eenrichtingsverkeer.’ De recente kritiek die journalist Peter van Zoest uit op Twitter op de redactie van Katholiek Nederland en zijn pleidooi voor een herziening van de RKK/KRO-verhouding ten aanzien van 39f omroepen past in zo’n open discussie.

Hemels denkt dat het rituele communicatiemodel van Denis McQuail een handreiking biedt voor een communicatiestijl als spiegel van Gods vriendelijkheid. In dat model wordt communicatie geassocieerd met delen, participatie, saamhorigheid, goede omgang met elkaar en het aanhangen van een gemeenschappelijk geloof. Zo’n alternatieve communicatiestijl heeft geen harde spin doctors, kent geen mediamanipulatie en heeft niet de kenmerken van een productiebedrijf. Een kerk mag zich niet op het gladde ijs begeven, aldus Hemels.

Het is een communicatiestijl die inventiviteit en voorzichtigheid vraagt. Wie zou dat dan kunnen volgens Hemels? Hij roept bisschoppen, theologen en religiedeskundigen op voorop te lopen. ‘Theologen en religiedeskundigen zouden er goed aan doen zich te wagen om een visie op kerkelijk communicatiemanagement te ontwikkelen.’ Daarbij kan nauwelijks een conclusie zijn, maar wel een leidende  soundbite: Kerkelijke communicatie is een kardinale kunst, die alle kerkgenoten met hun eigen talenten kunnen beoefenen.

Waar Hemels veel te weinig aandacht aan besteed, is de invloed van internet op de mediacultuur in het algemeen en met name de kerkelijke-communicatieve houding ten aanzien van het internet. Niemand mag eraan voorbij gaan dat die invloed enorm is op alle perspectieven die Hemels opsomt. Wat te denken van de functie van religieuze internetfora, bloggende en twitterende katholieken? Of van websites waar religieuze rituelen te ervaren zijn? Die niche moet zeker nog eens gevuld worden in een tweede druk.

Eric van den Berg