28-11-2007 / Boekbespreking Godlof! Kloosterliturgie in beweging |
DEN HAAG - Vorige week verscheen het boek Godlof! Kloosterliturgie in beweging / 40 jaar Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie. In het boek wordt uitgebreid stilgestaan bij de belangrijkste momenten van de jubilerende stichting in drie delen, Omslag in leven en liturgie, 40 jaar Intermonasteriële werkgroep voor liturgie en De IWVL in ruimer perspectief. Naast de deskundige redactie hebben vele auteurs bijdragen geleverd aan deze rijke bundel opstellen. Voorbeelden zijn de Vlaming Peter D’Haese, decennialang algemeen secretaris van de (Vlaamse) Interdiocesane Commissie voor Liturgische Zielzorg en belangrijk vertaler van liturgische werken na Vaticanum II, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Universiteit van Tilburg, prof. dr. Jan Jacobs en de Benedictijner monnik Frans Berkelmans, bijvoorbeeld bekend van Het levend monogram, een belangrijk werk over dichteres Ida Gerhardt.
|
Godlof! is een uitgave in de Meanderreeks. En zoals een rivier meandert door een veranderend landschap, zo laat de bundel een rijk veranderende geschiedenis zien, die helder en prettig leest, zonder dat het strikt noodzakelijk is erg ingevoerd te zijn in de (historische) liturgiewetenschap. De opstellen wisselen af in een rijk georkestreerde bundel. In het eerste deel wordt de – soms politieke – organisatieontwikkeling geschetst van het IWVL en haar doelstellingen. Jan Jacobs beschrijft diepgaand en met gevoel voor de context vanuit het Tweede Vaticaans Concilie en het Pastoraal Concilie hoe de benedictijnen- en trappistenkloosters een nieuw getijdenboek tot stand konden brengen. De liturgische rivier meanderde hevig in die tijd, en kwam in een stroomversnelling die volgens Jacobs hebben geleid tot een vitalisering van het monastieke ideaal, bijvoorbeeld in theologisch en liturgisch opzicht.
Andere bijdragen in dit eerste deel Omslag in leven en liturgie geven een inkijk in persoonlijke belevenissen en overwegingen. Zoals van Gabriël Dijkman die de eigen en veranderende tekentaal van de trappistinnen beschrijft en aanvankelijke moeilijkheden die het communiceren gaf. Gerard Helwig beschrijft de veranderingen op de Slangenburg, de monniken van de Sint Willibrordusabdij in de Achterhoek.
|
De oude grenen koorbanken maakten plaats voor vaste eikenhouten zitbanken, de concelebratie werd een vast gebruik en sinds september 1967 kwam er een nieuwe dagorde, met koordiensten in de volkstaal. En de discipline werd minder strak: de tonsuur (het kaalscheren van het hoofd) raakte in onbruik en de slotbeleving werd losser. De foto’s in Godlof! van de grondige verbouwingen van de abdijkerk van Westmalle spreken boekdelen. Hier is een groot aggiornamento gaande.
Peter D’Haese eindigt het eerste deel met een korte uiteenzetting over spirituele verschuivingen na die zo ingrijpende vernieuwingen in de jaren ’60 van de vorige eeuw. De intrede van de eigen taal heeft een inhoudelijke vernieuwing van de ‘verborgen schatten in onvermoede bijbelse landschappen’ gegeven. Met de psalmen als hoofdgerecht van de biddende monnik, want het psalmenboek was het gebedenboek van Jezus, die daaruit zijn eigen religieus voedsel putte.
Het tweede deel 40 jaar Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie start met een geschiedenisschets van redacteur Louis van Tongeren. Het is geen droge opsomming van historische feiten, maar een relaas hoe de vele monniken na Vaticanum II intensief en vol inspiratie in werkgroepen, lezingen- en zangcommissies en subcommissies, cantorendagen, vertaalgroepen en overkoepelend overleg hard werkten aan liturgievernieuwing. De bijdrage van Van Tongeren geeft weer, dat hier niet alleen drukke bedrijvigheid, maar ook een bedrijf bezig is. Strak georganiseerd, soms met tegenwerking of tegenslagen, maar altijd werkend aan dat ene resultaat: het belangwekkende Abdijboek, het Nederlandstalig officie. En het ging er hectisch aan toe in die dagen: “Ze zijn in Westmalle ook volop aan ’t stencyllen voor de Goede Week. Willibrord was hier zondagmiddag en we hebben samen nog gewerkt aan die stencyls (met 4 mensen) tot 12 uur ’s nachts… en dan naar bed… morgen zullen wij hier de papieren ordenen en verzenden.”
Terecht wordt vervolgens het woord gegeven aan Frans Berkelmans, de in Egmond wonenende Benedictijn die een zeer belangrijke rol speelde bij de psalmenvernieuwingen in het getijdengebed. Met name voor de lezer, die geïnteresseerd is in de werking taal, stijlmiddelen, gedichten en metrum is zijn bijdrage zeer boeiend. Hij beschrijft hoe uiteindelijk de kwaliteit van Ida Gerhardts vertalingen een verademing waren, soms letterlijk op het zinsritme en accenten.
Zo worden in dit tweede deel ook de andere commissies uitgebreid besproken: de dienstcommissie aan de hand van een gesprek met Emmanuella Claessens, de lezingencommissie, de zangcommissie (waarbij wordt stilgestaan bij het leven van de te vroeg overleden Hans Brüggen, die als voorziter van de zangcommissie “voor ieder van de groep een klimaat wist te schappen waarin men zich thuis voelde en waar in een ontspannen en open sfeer, hard werd gewerkt en creativiteit werd losgeslagen.” Ook volgen korte beschrijvingen van andere pioniers als Michaäl Stumpel en Willibrord van Rijnsoever.
Het laatste deel, tot slot, heet De IWVL in ruimer perspectief en beschrijft de invloed die de werkgroep en vooral het Abdijboek heeft op de liturgie in de parochies. Zoals het gregoriaans en het denken over muziek vanuit de kloosters de parochies sterk beïnvloed heeft, zo heeft ook het Abdijboek sterke sporen nagelaten. Dit uitte zich in deeluitgaven van het Abdijboek voor gebruik buiten de muren van de abdij. Voorbeelden zijn Het boek der psalmen en Bijbelse kantieken en Zondagsversper, en later invloeden op het Dienstboek van de Protestantse Kerk. Maar liefst 43% van de psalmzettingen uit het Abdijboek komen voor in de veelgebruikte parochiebundel Gezangen voor Liturgie (GvL).
In de laatste bijdrage, van Martin Hoondert, sinds vorig jaar bijzonder hoogleraar Muziek en Christendom in Tilburg en opvolger van Anton Vernooij, wordt over de landsgrenzen heen gekeken. Is het nu uniek wat er de afgelopen 40 jaar in Nederland is gebeurd, of is het vergelijkbaar met andere vernieuwingsprocessen in landen om ons heen? Hoondert inventariseert op vluchtige wijze Frankrijk, Duitsland, Afrika en Noord-Amerika en legt deze naast onze contreien en kan drie, wat meer gegronde impressies geven. Eén ervan is dat het IWVL een eigen stijl heeft gevolgd, die dicht bij het gregoriaans ligt. Hij spreekt zelfs van een Nederlandse gregorianiek, net zoals er een Duitse gregorianiek bestaat.
De liturgieveranderingen in het kloosterlandschap hebben zich de laatste veertig jaar sterk ontwikkeld onder invloed van Vaticanum II. De uitgave Godlof! geeft in belangrijke mate weer wat die veranderingen zijn. De redactie is erin geslaagd, om met de noodzakelijke nuanceringen die voor een objectieve wijze van historische verslaglegging nodig zijn, op een uiterst prettige en inhoudelijke manier een belangwekkend boek te presenteren.
Bibliografische gegevens:
Godlof! Kloosterliturgie in beweging; 40 jaar Intermonasteiële Werkgroep voor Liturgie. Louis van Tongeren, Margareth van Gils, Bruno Wilderbeek, Hadewych Zomerdijk (red.). Kampen: Gooi & Sticht. 333 p. Met index en bibliografie. ISBN 97890304111116. Prijs: € 28,50 (paperback). Verkrijgbaar in de erkende boekhandel en via het secretariaat van het IWVL: secretarie@koningsoord.org.
