GRONINGEN - Het debat over religie begint in Nederland het karakter van een hype te krijgen. Dat komt met name door het letterlijk nemen van teksten, waardoor er geen ruimte meer is voor een open discussie tussen de secularisten en religionisten, vindt prof.dr. A.F. (Andy) Sanders.

Sanders hield dinsdag zijn oratie als bijzonder hoogleraar Godsdienstfilosfie aan de Faculteit der Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij heeft als bijzondere opdracht het bestuderen van de filosofie van de multireligieuze samenleving.
Veel hedendaagse godsdienstfilosofen stellen de geloofsinhoud van religie(s) voor als een systeem van uitspraken dat de grondslag van de moraal vormt en zo een filosofische (metafysische) theorie biedt over God, mens en wereld en hun onderlinge relaties. Een dergelijke (re)presentatie van religie draagt sinds de Verlichting bij aan haar precaire positie in de samenleving; er worden op religie immers etiketten geplakt als ‘illusie’, ‘achterhaald‘ en ‘achterlijk’. Het christendom is al een beetje aan die positie gewend doordat het in de verdrukking is gekomen door de secularisatie, maar de islam niet. Zodra de islam door iemand achterlijk wordt genoemd, leidt dat tot polarisatie en verscherping van de tegenstellingen. Althans, zo lijkt het voor wie de reacties in de media leest.
Sanders stelde dat religie niet terug is van weggeweest. Religie was namelijk nooit weg. ,,Ze is alleen door de voortgaande secularisatie steeds verder van het publieke naar het privédomein verschoven.” De komst van aanzienlijke aantallen nieuwkomers van islamitische huize en hun sociaal-economische en culturele inburgering in de Nederlandse samenleving heeft de publieke aandacht voor religie weer doen groeien, en dan in het bijzonder die voor de islam. ,,Na de grote aanslag in New York en vervolgens de geproclameerde ‘war on terror’ was er geen houden meer aan. Op dit moment begint het debat over religie naar mijn idee zelfs het karakter van een hype te krijgen.”

Religionisten
Sanders wees er op hoe de deelnemende columnisten, publicisten en politici ,,onophoudelijk blijven waarschuwen hoe gevaarlijk, ondemocratisch, vrouwonvriendelijk en fundamentalistisch de islam wel niet is”. Anderen wijzen juist weer op de vredelievende en verrijkende kanten van die godsdient, een derde groep houdt zich wat afzijdig van het aanvallen of verdedigen en ten slotte is er een groep die uit angst voor bedreigingen afzien van verdere deelname aan het debat.
De godsdienstfilosoof onderscheidt op dit moment twee groepen in de Nederlandse samenleving: de religionisten en de secularisten. Religionisten hebben een ,,pro-attiude’’ tegenover religie. Ze zijn bereid om godsdienst een plaats in het publieke domein te gunnen. De secularisten zijn de Nederlandse burgers die een contra-houding hebben als het om religie gaat. ,,Wat overigens niet uitsluit dat zij positief staan tegenover bepaalde aspecten ervan, bijvoorbeeld dat het een samenbindende werking kan hebben.” Toch zien zij religie het liefst uitsluitend in de privésfeer en zo min mogelijk in het publieke domein.
Het leidt inmiddels tot twee kampen van theïsten en atheïsten, die op het scherpst van de snede beargumenteren dat het theïstische godsbegrip niet, of juist wel, innerlijk tegenstrijdig is. ,,Ook de vraag naar het al of niet bestaan van God heeft een vaste plaats in dit repertoire.” In de discussie leidt dat tot een gelijkstelling van ‘letterlijk’ aan ‘feitelijk’. ,,Ook op dit punt lijkt de secularist op de fundamentalist: beiden interpreteren bijbelse teksten als een soort feitenrelaas. Volgens de eerste kloppen die feiten in het geheel niet, volgens de laatste juist wel.”
Volgens Sanders is een dergelijk litteralisme niet in overeenstemming met wat er binnen de wetenschap gebeurt. Binnen de literaire tekst- en bronnenkritiek en de receptiegeschiedenis worden teksten voortdurend geherinterpreteerd. Als voorbeeld noemde hij bijvoorbeeld de religieuze taal, die veel metaforen heeft die niet letterlijk genomen kunnen worden, zoals ‘vaste rots’ en ‘goede herder’.
Existentiële aspecten zoals persoonlijke betrokkenheid en emoties worden ten onrechte niet verdisconteerd, aldus Sanders. Beter is het om in de lijn van de filosofen Wittgenstein (1889-1951) en D.Z. Phillips (1934-2006) religies op te vatten als praktijken van zingeving en handelingsoriëntatie. Deelnemers aan het debat zouden zich moeten proberen concentreren op de vraag hoe religieuze taal betekenismogelijkheden (possibilities of sense) kan ontsluiten in het alledaagse leven van mensen (zingeving, way of life).

Webfish Award Nominatie

 Populair

Nieuws

Laatst toegevoegd

Pagina opties