UTRECHT - Wat weten we, na een eerste gesprek van een uur, van de nieuwe aartsbisschop van Utrecht, Wim Eijk? Dat Italië zijn favoriete vakantieland is. ,,Je vindt er eigenlijk alles en je bent nooit uitgekeken.'' Dat hij op vakantie geen boeken meeneemt, ,,dan lees ik niets''. Liever wandelt hij of slentert doelloos door een oude stad. Omdat hij de rest van het jaar al zeven dagen per week werkt en dan juist het liefste leest, studeert, preken maakt en artikelen voorbereidt op zijn vakgebied: medische ethiek.

Verder dat orgelspelen zijn hobby is; hij zet ook graag orgelmuziek op onder het werk en heeft thuis een elektronisch orgel - maar voor spelen heeft hij zelden nog tijd.

Eijk vertelt ook dat hij het geloof nooit kwijt is geweest, ook als puber niet; wel heeft hij lang getwijfeld heeft of hij priester zou worden. De roeping ,,ontlook'' weliswaar op negenjarige leeftijd, maar toen hij van het gymnasium kwam, was het een wilde tijd in de Rooms-Katholieke Kerk. ,,Ik twijfelde of ik het celibaat vol zou kunnen houden. Op het Sint-Nicolaaslyceum in Amsterdam, waar ik zat, waren paters die uittraden en trouwden. Dat is niet erg stimulerend voor je roeping.''

Daarom koos hij eerst voor een andere liefde, die overigens onder droeve omstandigheden was opgebloeid. Twee maanden voor zijn eindexamen overleed zijn moeder, nadat ze twee jaar aan kanker had geleden. ,,Daardoor kwam ik veel in ziekenhuizen en zo kwam ik op het spoor van de gezondheidszorg.''

Na die studie, toen hij de mogelijkheid kreeg internist te worden, koos hij alsnog voor het priesterschap. Hij was inmiddels zesentwintig en voelde meer zekerheid: het celibaat zou niet makkelijk zijn, ,,maar de Heer geeft kracht om te doen wat Hij vraagt - ik ga ervoor''.

Hij ging studeren aan het seminarie in Rolduc, werd kapelaan in Venlo, promoveerde twee keer (geneeskunde in Amsterdam, filosofie in Rome), zou hoogleraar worden in Lugano en werd toen - in 1999 - als bisschop van Groningen benoemd.

Collegedictaten
Voor iemand wiens reputatie hem in Nederland al acht jaar vooruitsnelt, valt dit gesprek vooral ook op door een aantal dingen die hij niet zegt.

Zo klaagt hij niet over de media. Zijn benoeming in Groningen werd een rel; in de pers verschenen omstreden citaten uit collegedictaten van zijn hand, vooral over homoseksualiteit. Die ophef wordt nu hier en daar weer opgerakeld, maar ,,het roept niet veel meer op'', zegt hij. ,,De reacties op mijn benoeming zijn in het algemeen reuze meegevallen.''

Wel heeft hij aan de affaire een terughoudendheid ten opzichte van de media overgehouden. ,,Ik ben in het bisdom Groningen meteen begonnen met zo veel mogelijk persoonlijk kennis te maken. Ik had het geluk dat de mentaliteit van noorderlingen meewerkte: wij zullen onszelf wel een oordeel vormen, denkt men daar, in alle nuchterheid. Ook in Utrecht heb ik al veel in persoonlijke ontmoeting geïnvesteerd. Ik heb een hele reeks vormselbeurten in parochies afgesproken.''

Hij wil de media ,,niet schuwen'', maar ,,mezelf profileren zal ik niet gauw. Je moet als bisschop Christus profileren. Hij moet in het centrum staan. Als er een aanleiding is, en het geloof in de Heer staat echt centraal, dan loont het de moeite om een interview te geven.'' Dus geen aartsbisschop Eijk in tv-talkshows waar het amusement voortdurend om de voorrang vecht? ,,Ik zeg nergens definitief ja op en ik sluit niets uit.''

Atheïstische priesters
Aartsbisschop Eijk geeft in het gesprek ook geen blijk van een agenda om zijn kerk bij te sturen, richting Rome. Zo is hij door 'progressieve' rooms-katholieken neergezet: als een houwdegen, roomser dan Benedictus XVI, die zou streven naar een steeds kleinere, steeds zuiverder, eenvormige kerk. Een man van de strakke lijn, niet van dialoog.

Hij wil wel aangeven wat hij écht progressief vindt in de kerk: ,,De vernieuwing die op de eerste plaats nodig is, is een echt christelijke spiritualiteit. Een geloof als bewuste keuze voor God, niet uit gewoonte of voor je fatsoen of als middel tegen eenzaamheid. Een geloof dat ook heel bewust doordringt in het eigen leven en in relaties met medemensen. Daarmee begint alle vernieuwing: een omvorming van mij als persoon naar het beeld van Christus.''

De Protestantse Kerk heeft momenteel het nodige te stellen met een atheïstische dominee in haar midden. Zo zijn er vast ook wel atheïstische priesters? ,,Of ze er zijn weet ik niet, maar ik ken ze niet.''

Maar er zijn toch ook pastoors - geweest, op z'n minst - die over God preken als een 'iets' wat in ervaringen en in relaties tussen mensen gebeurt? ,,Kijk, als er nieuwe filosofieën opgeld doen, moet de kerk zich daarmee verhouden. En dat kan wel eens op een minder gelukkige manier tot stand komen.''

Ziet hij in de vrijzinnigheid voor bisschoppen werk aan de winkel? ,,Als iemand iets heel geks zou gaan beweren of doen, dan moet een bisschop een gesprek aangaan - ik zie dat niet gauw gebeuren'', zegt hij erbij.

Sterker, hij benoemt de jaren zestig en zeventig juist als een tijd van ,,grote sprongen voorwaarts'' in de kerk. ,,De rooms-katholieken hebben - mede door contact met protestanten - de Heilige Schrift herontdekt. En het gebruik van de volkstaal geeft een grotere betrokkenheid tijdens vieringen.'' Ja, er was ook veel verwarring. ,,Maar je moet de geschiedenis van de kerk ook zien als een slingerbeweging. Er zijn in de hele geschiedenis momenten van bloei geweest en momenten van ongelofelijke neergang. Begin dertiende eeuw was de kerk in Italië helemaal opgegaan in de politiek. Dan komt Franciscus, die de voetsporen van Christus weer zichtbaar maakt en de kerk laat zien wat haar eigenlijke zending is. Aan het eind van de middeleeuwen vragen de mensen van de moderne devotie met een zekere wanhoop: hoe krijgen we de kerk ooit weer op het spoor van Christus en van het evangelie? Uiteindelijk is dat toch gelukt, al heeft de Reformatie eroverheen moeten gaan.''

,,De heilige Geest kun je niet uitblussen en de kerk gaat gewoon door. Het zal de komende jaren een echte keuzekerk worden. Dat merk je nu al bij vieringen. Begin jaren zestig, toen de kerkgang nog massaal was, had je altijd een aantal mensen achterin die niet echt meededen. Nu is er veel meer betrokkenheid. Degenen die nu deelnemen aan het kerkelijk leven, zijn mensen die echt Christus willen volgen, een echt gebedsleven hebben.''

Protestanten
Minder verrassend is dat de nieuwe aartsbisschop ook niet erg warme woorden spreekt over oecumene. Bekend uit het bisdom Groningen-Leeuwarden is dat hij gezamenlijke 'tafelvieringen' van rooms-katholieken en protestanten verbood. Die hebben trouwens volgens de rooms-katholieke leer nooit gekund. En er zijn ook genoeg protestanten die gruwen van het idee.

De 'baas' van de oecumene in het Vaticaan, kardinaal Walter Kasper, benadrukt altijd dat er naast de eucharistie zoveel is wat protestanten en katholieken wél samen kunnen doen: dienstbaar zijn aan de samenleving, van Christus getuigen, samen bidden. Een 'spirituele oecumene' - Kasper heeft er zelfs een heel boekje over gepresenteerd.

Die kant krijgt van aartsbisschop Eijk geen accent. Hij blijkt een aanhanger van 'profieloecumene': praat niet om de onderlinge verschillen heen, maar leg ze juist helder op tafel. ,,Een echte dialoog betekent dat mensen ook zeggen wat ze zelf denken. Eenheid forceren heeft geen enkele zin, want daar komen na verloop van tijd dan weer barstjes in.'' Kardinaal Kasper ziet een risico aan 'profieloecumene': de beweging om elkaar te zoeken neemt af, de nadruk op eigenheid geeft verwijdering.

Eijk had zelf een protestantse vader - doopsgezind - en een rooms-katholieke moeder. Ze gingen beiden niet meer naar de kerk, vertelt hij. ,,Ik ben een halfjaar na mijn geboorte gedoopt, samen met mijn zusje, die toen vijf jaar was. Mijn moeder wilde dat vanuit een heel pragmatisch argument: dan konden wij naar de katholieke dorpsschool, die was dichterbij dan de hervormde en had een leerkracht voor elke klas; op de hervormde school waren combinatieklassen.''

,,Pas vanaf mijn zesde, toen ik mijn eerste communie zou gaan doen, gingen we elke zondag naar de mis: mijn moeder, mijn zusje en ik. 's Ochtends om half negen. Bij mijn grootmoeder ging ik wel eens mee naar de doopsgezinde 'vermaning', in Purmerend. Ik weet nog, ik was een jaar of zes, zeven, dat mijn oma vroeg: weet je nog waar de dominee over gepreekt heeft? Dat kon ik zo zeggen: 'Het lichaam is het oog van de ziel', een tekst van Paulus. Ze viel haast van haar stoel dat ik dat zo kon weergeven.''

Geduld
Voor echt dóórpraten blijkt het uur met het nieuwe hoofd van de Nederlandse kerkprovincie te kort. Er zijn te veel thema's, het blijft bij aanstippen. Bisschop Eijk legt dan een kerkelijk standpunt of een procedure uit; een ontboezeming of persoonlijke doordenking komt er niet gauw.

Over de fusie van de theologische faculteiten van Utrecht en Tilburg bijvoorbeeld, begin vorig jaar. Enkele docenten kregen geen kerkelijk goedkeuringsstempel. Eijk was voorzitter van de commissie die daarover ging. Waar ligt dan de grens van vrijheid van theologiebeoefening?

Die vrijheid is er, ook aan een faculteit met kerkelijke erkenning, zegt Eijk. ,,Er zijn in de katholieke theologie verschillende stromingen, die perfect binnen het geloofsgoed passen.'' Maar in publicaties van docenten moet de kerkelijke leer positief naar voren komen. Die leer begrenst die vrijheid, in al haar veelomvattendheid.

Het gesprek komt ook op hét onderwerp van de rel van acht jaar geleden, homoseksualiteit. Homo's zouden een 'neurotische ontwikkelingsstoornis' hebben en niet tot complete liefde in staat zijn, werd zijn collegedictaat geciteerd. Dat was één visie. Eijk zegt dat het geen uitgemaakte zaak is, hoe homoseksualiteit ontstaat: is het psychisch bepaald of zit het in de genen? ,,Of is het een combinatie? Dat zou ook nog heel goed kunnen. Ik heb beide visies altijd naast elkaar behandeld. De kerkelijke leer heeft er vanuit haar bronnen - de Heilige Schrift, de traditie en het leergezag - geen antwoord op. Dan moet je bij de wetenschap te rade en die is niet eenduidig. Het laatste woord is er niet over gezegd. Nee, ook voor mij niet.'' En voorts benadrukt hij dat er in alle kerken - ongeacht hun stellingname - homoseksuele leden zijn, die pastorale zorg nodig hebben.

Pijn
Iets uitvoeriger spreekt hij over de periode van zijn ziekte. Hij is, zegt hij, van zichzelf iemand die graag resultaten ziet. Een toespraak, een artikel moet het liefst ,,gisteren klaar''. Maar in 2001 en 2002 was hij ruim anderhalf jaar uit de running vanwege hevige aangezichtspijn. ,,Ik ben in die periode ontzettend gegroeid in geduld. Dat is dan ook het enige wat je rest. Geen geneesmiddel werkt; artsen kunnen niet zeggen wanneer het overgaat, óf het overgaat.''

,,In de navolging van Christus speelt geduld een grote rol. In de kerk kun je wel spreken van vruchten, maar niet van successen. Geloofsverkondiging in onze tijd vraagt om veel uithoudingsvermogen en standvastigheid. Af en toe kun je meemaken dat mensen ineens helemaal in vuur en vlam raken voor de Heer, en dan trouwe volgelingen worden. Dat zijn dan de krenten in de pap. Maar je moet ook heel vaak het geloof uitdragen terwijl je er niet schreeuwend veel resultaat van ziet. Ook als bestuurder, en in het parochiewerk - trouwens ook als je gehuwd bent - heb je heel veel geduld nodig.

En wat ik in die tijd heb gekregen, is een enorm godsvertrouwen. Hoe het ook loopt, of ik beter word of niet, er is ook daarin weer een weg te vinden waarin je de Heer kunt navolgen.''

Webfish Award Nominatie

 Populair

Nieuws

Laatst toegevoegd

Pagina opties