11-3-2008 / Jan Brouwers / Wordt Luther weer katholiek? |
Volgens de paus mogen priesters trouwen. Dat zou tenminste één van de gevolgen zijn van zijn uitspraak dat Luther geen ketter was. Volgens een bericht dat onder meer in Trouw verscheen, zal paus Benedictus in september de resultaten van een onderzoek naar de leer van Luther presenteren en bij die gelegenheid zou de grote reformator in ere worden hersteld.
Het zou een postume genoegdoening zijn voor Luther. Tot aan zijn dood in 1546 hoopte hij de gelegenheid te krijgen om zijn standpunten voor een algemeen concilie van de katholieke kerk uiteen te zetten. Het was dan ook een teleurstelling voor hem dat hij niet werd toegelaten op het Concilie van Trente, dat in 1545 begon.
Luther heeft als kerkhervormer niet altijd aangestuurd op een breuk met de rooms-katholieke kerk. Traditioneel wordt 31 oktober 1517 beschouwd als het begin van de reformatie. Op die dag zou Luther zijn 95 stellingen op de deur van de slotkapel van Wittenberg hebben vastgetimmerd. Sinds de negentiende eeuw vieren de protestantse kerken deze dag als Hervormingsdag. Maar in de stellingen is niets te vinden dat wijst op een breuk met de kerk. Luther zet grote vraagtekens bij de manier waarop aflaten werden verkocht, maar daarin was hij niet de enige. Ook iemand als Erasmus had hier kritiek op.
Pas enkele jaren later kwam het tot een breuk. Luther maakte de paus uit voor ‘antichrist’ en de paus doet Luther in de ban. Erasmus’ oproepen om met elkaar in gesprek te blijven werden weggehoond. Vanaf die tijd werkte Luther een eigen kerkelijke leer uit die steeds verder afweek van die van de rooms-katholieke kerk, niet alleen voor wat het celibaat betreft, maar op nog veel meer andere punten.
Achteraf gezien is er nogal wat aan te merken de argumenten waarmee Luther in de ban werd gedaan. Bovendien is aan veel van de misstanden die hij aan de kaak stelde door het concilie van Trente en tijdens de Contrareformatie een einde gemaakt. Die vaststelling maakt natuurlijk geen einde aan de verwijdering die er is ontstaan tussen de lutheranen en de katholieke kerk.
Er zijn echter ook onderzoekers die aanwijzingen zien dat Luther zijn greep verloren had op de ontwikkelingen die hij in gang had gezet. Zijn volgelingen zouden veel verder zijn gegaan in het afwijzen van de leer van de katholieke kerk dan Luther wilde en bovendien misbruikten de Duitse vorsten het lutheranisme voor hun eigen politieke doeleinden.
Een nadere studie hiernaar is zeker de moeite waard en dat is precies wat Benedictus schijnt te gaan doen. Voordat hij tot paus werd gekozen, had hij al opgeroepen om de ideeën van Luther serieus te bestuderen en ‘te redden wat in zijn theologie bijzonder is’. Dit zal onderwerp zijn van de bijeenkomst die hij elk jaar in september heeft met oud-studenten die bij hem gepromoveerd zijn. Het is een eerbiedwaardig gezelschap – onder anderen de aartsbisschop van Wenen, kardinaal Schönborn maakt er deel van uit – maar excommuncaties worden daar niet ongedaan gemaakt. Wel kan een beter begrip van Luther bijdragen aan de oecumene en dat is zeker zo belangrijk.
Jan Brouwers
Freelancejournalist en historicus
