Hongerdoeken
De hongerdoek gaat terug op Middeleeuws gebruik. Het doek werd opgehangen om in de vastentijd het priesterkoor en altaar waar de Eucharistie wordt gevierd, aan het oog te onttrekken. De hongerdoeken waren geheel wit (teken van leegte), en werden in latere eeuwen beschilderd met voorstellingen van het leven, lijden en sterven van Jezus. Omdat de doeken tijdens de vastentijd werden opgehangen kregen ze de naam ‘hongerdoeken’. In de 18e eeuw ging het gebruik van de hongerdoek verloren.
De hongerdoeken raakten in onbruik, maar de laatste decennia zijn ze weer helemaal terug. Dit is te danken aan de hongerdoekacties van de Duitse katholieke ontwikkelingsorganisatie Misereor vanaf 1976. Zij maakten de link tussen het lijden van Christus en de armoede in ontwikkelingslanden. De hongerdoeken werden tot 1999 in Nederland verspreid door de stichting Hongerdoeken in Den Bosch, opgericht door het toenmalige Missiecentrum van dat bisdom. Die stichting is opgeheven en vanaf 2000 doet Vastenaktie/Cordaid de verspreiding. De jaarlijkse hongerdoek is daar ook te bestellen. In Vlaanderen wordt soms van geloofsdoek of meditatiedoek gesproken.
Tijdens de vastentijd gebruiken veel parochies, scholen en andere groepen speciale hongerdoeken om hun vasten te laten zien. Dat kan de hongerdoek van Vastenaktie zijn, maar ook een zelfgemaakte hongerdoek. Geregeld is dit één van de parochiële activiteiten van MOV-groepen, met hongerdoeken uit andere culturen zoals Afrika of Latijns-Amerika.
Smartlappen
Hoewel we tegenwoordig onder een smartlap het levenslied verstaan ("Vaderlief, toe drink niet meer", "De Dievenwagen", "Het loon van de arbeid" zijn daar voorbeelden van), is de oorsprong van de smartlap inderdaad ook de hongerdoek.
Katholiek en protestants
Zowel katholieke parochies als protestantse gemeenten maken of tonen hongerdoeken. Kerk in Actie, de organisatie voor het werelddiakonaat van de Protestantse Kerk in Nederland verzorgt het materiaal. Ze werkt daarin samen met de Nederlandse Zondagsschool Vereniging (NZV) in Amersfoort.
Scholen
Een hongerdoek, met daarop beelden uit het leven van Jezus en de armoede in de wereld, is goed te gebruiken voor catechese en/of godsdienstonderwijs. Daarom wordt bij een flink aantal scholen aandacht besteed in de vastentijd aan het maken van een hongerdoek.
Zelf maken
Hongerdoeken zelf maken, kan natuurlijk ook. Op de website van het MOV-plein is veel extra informatie te krijgen over hongerdoeken. De Missieraad geeft de volgende suggesties over het maken van hongerdoeken:
-
Een hongerdoek van eigen hand, Joke van Son, in 1.2.3. informatiebulletin van de Acht Mei Beweging, 1986, nr. 8. In datzelfde nummer: ‘Een eigen vastendoek maken’, Jos Vriesema. De Acht Mei Beweging vroeg in 1987 parochies en communiteiten rond het thema ‘Aan mensen een boodschap’ geloofsdoeken te maken. 170 staan er in een door de Acht MeiBeweging uitgegeven boek ‘Geloofsbrieven’. Dertig zijn naar zusterkerken in het Zuiden gestuurd. Het boek geeft een zeer goede indruk van wat kan en mogelijk is.
-
Stan Fritschy schreef een handleiding voor het zelf vervaardigen van een hongerdoek: ‘Maak een eigen hongerdoek’. Het werd uitgegeven door het Missiecentrum van het bisdom Den Bosch.
-
Ook de Nederlandse Zondagsschool Vereniging gaf een werkboekje met tips en ideeën voor het zelf vervaardigen van hongerdoeken. Zie bijvoorbeeld ‘ Maak zelf een hongerdoek’ in: Omkeer, september 1999.
-
Tekstboekje bij geloofsdoek Barmhartigheid (de zeven werken van …) uitgegeven bij gelegenheid van het 40-jarig bestaan van het bisdom Hyderabad in Pakistan. Uitgave van het missiesecretariaat van het bisdom Haarlem.
