God de Scheider, theologisch bommetje in Nederland?Er is een kleine theologische bom afgegaan in christelijk Nederland. Gisteren zette dagblad Trouw op zijn voorpagina de kop: “ Openingszin Bijbel klopt niet." Direct daaronder: "Nieuwe interpretatie van Hebreeuwse tekst Genesis haalt God als schepper onderuit”. In het bijbehorende artikel schetst de kerverse hoogleraar prof.dr. Ellen van Wolde dat het traditionele beeld van God als schepper van hemel en aarde niet klopt. Zij is hoogleraar exegese van het Oude Testament aan de Radboud Universiteit. Het artikel is een ‘smaakmaker’ voor haar inaugurale rede op vrijdag.
In het artikel staat onder andere: “God schiep de hemel en de aarde niet. Al zeggen álle Nederlandse bijbelvertalingen wat anders, ze zitten er allemaal naast." Hoogleraar Ellen van Wolde baseert haar stelling op een nieuwe interpretatie van de Hebreeuwse tekst van het bijbelboek Genesis. Daar staat niet dat God uit het niets hemel en aarde maakte, maar dat hij die scheidde. Eigenlijk kán de openingszin niet meer, vindt ze. “Het traditionele beeld van God de Schepper is onhoudbaar. God schiep niet.” Volgens haar zou een van de klassieke christelijke geloofsdogma’s - de klassieke ‘creatio ex nihilo’, de ‘schepping uit het niets’ - op losse schroeven komen te staan.
De negatieve reacties zijn natuurlijk niet van de lucht. Een hoogleraar theologie van bekend protestantse huize ontkent de schepping. Dat levert vuurwerk op. In diverse media wordt het nieuws van de ontmaskerde schepper-god breed uitgemeten, als het bestaan van God nu definitief wetenschappelijk is ontkracht.
'Gesimplificeerd'
De woordvoerder van de Nederlandse Bisschoppenconferentie probeert de hele stennis wat te dempen. Volgens Pieter Kohnen wordt Van Wolde in de media ‘gesimplificeerd’. “De idee dat in de voorstellingswereld van het oude Nabije Oosten schepping scheiding is, is in de oudtestamentische wetenschap in de jaren vijftig van de vorige eeuw al aanwezig. Dat geldt ook voor de idee dat het oude Nabije Oosten geen voorstelling van ‘niets’ heeft en daarom dus ook geen theologie van 'schepping uit het niets', een creatio ex nihilo.”
Ook Van Wolde mengt zich gelijk weer in het debat. Ze is kennelijk geschrokken van de hele media-aandachten ze vindt dat haar stelling door een aantal media verkeerd wordt voorgesteld. “Men denkt dat ik de idee van God als schepper afwijs. Maar dat doe ik niet. Als exegeet spreek ik over God in literaire zin. Ik heb dus geen stelling over God als realiteit buiten de tekst (...) Mijn stelling komt er kort gezegd op neer dat in de eerste regels van Genesis gezegd wordt dat God scheiding aanbracht tussen hemel en aarde. Daarna wordt hij wel degelijk voorgesteld als schepper. Dus ik ontken allerminst dat er in Genesis sprake is van schepping.”
'Scheiden'
Wat is er nu eigenlijk aan de hand? Het idee dat het Hebreeuwse woord bara dat traditioneel vertaald wordt met ‘scheppen’ eigenlijk (beter?) met ‘scheiden’ te vertalen is, is niet nieuw. De theorie van Van Wolde werd al eerder geopperd. De Hongaarse benedictijn en kosmoloog Stanley Jaki beschrijft dit in zijn boek Cosmos and Creator uit 1980. Volgens Jaki beschrijft Genesis hoe God de oerchaos onderwierp door er scheiding in aan te brengen. Volgens de joodse mythologie schept God het universum door ordening aan te brengen. In Genesis 1 scheidt God de duisternis van het licht (dag en nacht), het water van het droge (zee en land), de zon en de maan, de dieren en de planten, enzovoorts. De chaos waarboven Gods geest zweeft in het allereerste vers van de bijbel, is een oermetafoor voor de onkenbare chaos, waarin alle leven verdwijnt. God geeft de mens en alles wat hij nodig heeft letterlijk ‘ruimte’ en ‘tijd’ om te leven, in een leven dat buiten de chaos staat. Alleen in deze ordening, die rechtstreeks van God afkomt (en door Hem in stand wordt gehouden) kan een mens (gelukkig) leven.
'Niets aan de hand'
Theoloog Alex van Heusden, die meewerkte aan de nieuwe Bijbelvertaling uit 2004, noemt de stelling dat Genesis God niet voorstelt als ‘schepper’ maar als ‘scheider’ interessant, maar niet schokkend. Tegenover het NOS-journaal zei hij: "Mij verbaast het niet zo heel erg. Het is niet zo verrassend en schokkend als het misschien wel overkomt op de lezers. Ik vraag me af waarom dit voorpaginanieuws moet zijn." In Trouw van vrijdag 9 oktober uit bijbelvertaler Pieter Oussoren zich in dezelfde bewoordingen: “Kijk maar naar een beeldhouwer. Wij zeggen niet dat hij een maker [scheider] is. Als een beeldhouwer iets moois maakt, spreken we ban een schepping. Maar hij schept zijn werk uit materialen die hij voorhanden heeft.”.
Ook het Het Nederlands-Israelitisch Kerkgenootschap (NIK) vindt de stellingen van hoogleraar Ellen van Wolde niet revolutionair.”Dat kan ook niet anders. Gods schepping was namelijk niets anders dan één grote scheiding. God is één grote ondeelbare eenheid'', aldus rabbijn Evers van het NIK. Van Wolde wederom: “Mijn stelling komt er kort gezegd op neer dat in de eerste regels van Genesis gezegd wordt dat God scheiding aanbracht tussen hemel en aarde. Daarna wordt hij wel degelijk voorgesteld als schepper. Dus ik ontken allerminst dat er in Genesis sprake is van schepping.”
Zoals politieagent Barbrady uit de serie Southpark altijd zegt: ‘Move on, people. There is nothing to see here.’ Eigenlijk heeft hij nooit meer gelijk gehad als nu.
Brokken
Waarom dan toch voorpaginanieuws? Nogmaals: wat is er toch aan de hand? Ik denk eigenlijk niets. Van Wolde heeft prima wetenschappelijk werk afgeleverd dat eigenlijk voer is voor beroepsexegeten die het leuk vinden om op de vierkante centimeter de teksten van de bijbel uit te pluizen. Dat vind ik overigens ook erg leuk!
Om haar oratie wat in het publicitaire vet te zetten, zal de Radbouduniversiteit de publiciteit gezocht hebben met een persbericht dat net even iets strakker door de bocht gaat. Daar zijn persberichten voor. Trouw was er als de kippen bij om een interview te regelen. Geleid door enthousiasme voor hun eigen gescoorde ‘scoop’ vergaten de redacteuren elke nuance en zijn Van Wolde’s woorden opgeklopt tot een niveau waarop zij haar eigen tekst niet meer herkende.
De media, altijd tuk op een relletje over het niet bestaan van God, doken er massaal overheen, en vergaten even langs te gaan bij mevrouw Van Wolde zelf. De teksten van Trouw werden rustig gekopieerd. Van Wolde zit met de brokken die ze zelf niet veroorzaakt heeft, maar waarvan ze wel de publicitaire schade moet dragen.
Frank Bosman,
|
